منابع تفکر در قرآن

به چه فكر كنيم؟

جندب بن جناده، معروف به ابوذر غفاری از بزرگان صحابه پیامبر اکرم(ص) و امام علی(ع) است. وی کسی است که پیامبر در شأن او فرمود: «مرحبا یا ابوذر! تو از ما اهل‌بیت هستی».(1) اما ابوذر چگونه ابوذر شد؟ امام صادق(ع) در روایتی به راز موفقیت او اشاره فرموده‌اند: «بیشترین عبادت ابوذر -رحمت الله علیه- دو خصلت بود: تفکر و عبرت آموزی».(2)

ابوذر غفاری کلید رهایی‌اش از شرک را نیز با همین دو خصلت به دست آورد؛ نقل شده است روزی برای بت خود، مقداری شیر آورد و در کنار او گذاشت و خود به کناری رفت تا ببیند بت با آن شیر، چه می‌کند. در این هنگام مشاهده کرد که روباهی آمد و شیر را خورد و سپس کنار بت آمد و بر آن بت بول کرد و رفت! ابوذر با دیدن این منظره به فکر فرو رفت و با خود گفت: بتی که به این اندازه ناتوان و مفلوک است که روباهی می‌تواند غذای او را بخورد و بر سر و روی او بول کند، چگونه می‌تواند معبود من باشد؟! همین سبب شد تا او دست از بت‌پرستی برداشته و به خدا ایمان آورد.

آری! تأثیرگذاری سریع و عمیق اندیشه، بر کسی پوشیده نیست. شاید به همین دلیل است که اسلام، یک ساعت تفکر را بالاتر از هفتاد سال عبادت دانسته و هیچ عبادتی را هم‌سنگ آن قرار نمی‌دهد. اما سؤال این است که به چه اموری باید بیندیشیم؟ و قرآن چه منابع و محورهایی را برای تفکر به ما معرفی می‌کند؟

در پاسخ به این سؤالات، به پنج محور اندیشه اشاره می‌شود:

الف. اندیشه در خلقت آسمان‌ها و زمین

یکی از سفارش‌های خداوند در قرآن کریم، اندیشه کردن در خلقت آسمان‌ها و زمین است. خداوند می‌فرماید: صاحبان خرد و اندیشه، کسانی هستند که خدا را در همه حال یاد می‌کنند و در آفرینش آسمان‌ها و زمین، اندیشه می‌کنند: «وَ یَتَفَکرُونَ فى خَلْقِ السمَوَتِ وَ الاَرْضِ».(3)

جدیدترین اطلاعات دانشمندان در زمینۀ آسمان‌ها، مخصوصاً کهکشان‌ها، به ما مى‌گوید: تاکنون به وسیلۀ دوربین‌هاى عظیم نجومى، بیش از یک میلیارد کهکشان در آسمان‌ها کشف شده، که یکى از آنها، کهکشان راه شیرى است و منظومۀ شمسى ما، جزء ناچیزى از آن به شمار مى‌رود؛ زیرا تنها در این کهکشان، بیش از یکصد میلیارد ستاره وجود دارد که خورشید با آن عظمتش، یکى از ستارگان متوسط در میان این خیل عظیم ستارگان است.

وسعت آسمان‌ها آن چنان است که نه تنها پیمودن آن با وسایل ساختۀ دست بشر غیرممکن به نظر مى‌رسد، بلکه اگر با سرعت نور حرکت کنیم، باز میلیاردها سال نورى طول مى‌کشد تا بتوانیم بخش شناخته شدۀ این جهان را سیر کنیم! اینجا است که چشم بینا، دست خالقی حکیم را در همه جا می‌بیند به قول باباطاهر:

به صحرا بنگرم، صحرا ته وينم

به دريا بنگرم، دريا ته وينم

به هر جا بنگرم، كوه و در و دشت

نشان روى زيباى ته وينم

ب. خلقت گیاهان

بيش از صد هزار نوع از انواع گياهان شمارش شده است. آيا تا به حال فرصت كرده‌ايد كه برگ سبز درختان را مورد مطالعه دقيق قرار دهيد؟ «ما آب فراوان از آسمان فرو ريختيم، سپس زمين را از هم شكافتيم و در آن دانه‌هاى فراوانى رويانديم و انگور و سبزى بسيار و زيتون و نخل فراوان و باغ‌هاى پردرخت و ميوه و چراگاه…».(4)

به راستی زمین با چه چیزی شکافته شده است؟ بله! با جوانه‌ای ظریف و لطیف که زمین سخت را شکافته و با وجود نیروی جاذبۀ زمین، به طرف بالا و به عشق نور و هوا، سر از خاک بیرون آورده است. چه کسی مدیریت حکیمانۀ این کار را بر عهده دارد؟ امام صادق(ع) مى‌فرمايد: همۀ انسان‌ها از ساختن يك برگ درخت عاجزند، ولى به قدرت الهى نگاه کن كه چگونه در فصل بهار، همۀ طبيعت را پر از برگ‌هاى متنوع و رنگارنگ مى‌كند! فكر كن كه چگونه در برگ‌ها رشته‌هایى مانند رگ‌هاى بدن انسان از هر طرفى كشيده شده، كه هر كدام وظيفه‌اى را به عهده گرفته‌اند.(5)

برگ درختان سبز، در نظر هوشيار

هر ورقش دفترى است معرفت كردگار(6)

ج. خلقت حیوانات

قرآن کریم در موارد زیادی به تفکر در مورد حیوانات دستور داده است. در یکی از موارد می‌فرماید: «آيا آنان به شتر نمى‌نگرند كه چگونه آفريده شده است؟»(7) و در آیۀ 68 سورۀ نحل، انسان را به زنبور عسل و خلقت، فواید و ثمرات آن توجه داده است. وقتی به زنبور عسل توجه می‌کنیم، می‌بینیم زنبور عسل تنها حشره‌ای است که می‌تواند شکوفه‌های گل‌ها را به خاطر غذا، انبار کند و برای ساخت کندو و عسل، از آن استفاده نماید. زنبور عسل از جمله موجوداتی است که دارای نظام اجتماعی منظم و محکمی می‌باشد که پیشرفته‌ترین جامعه‌های بشری از تقلید آن عاجزند.

آیا هیچ اندیشمندی به خود اجازه می‌دهد که احتمال معقول بدهد شتر و زنبور، با این فواید، به خودی خود به وجود آمده باشند و در خلقت آنها برای انسان، هیچ هدفی در کار نبوده باشد؟ آیا انسان در برابر آن و سایر نعمت‌ها هیچ مسئولیتی ندارد؟

د. اندیشه در خود

بی‌شک انسان، اعجوبۀ عالم هستی است. بدن انسان، چگونگی ترکیب اعضا و دستگاه‌های مختلف بدن از قلب، کلیه، سلول‌های عصبی و…، از شگفت‌انگیزترین ساختمان‌ها هستند. در کنار این، وجود حواس‌هاي مختلفي مانند: بينایي، شنوایي، چشايي، لامسه و بويايي، نشانه‌هایی برای انسان‌های اندیشه‌گر است. علاوه بر بُعد جسمانی که بیان گردید، بُعد روحانی انسان قرار دارد، که صاحبان اندیشه از درک آن عاجز هستند و کمتر کسی به عظمت آن پی برده است. قرآن کریم در این باره می‌فرماید: «در زمين نشانه‌هاى بسيار براى اهل يقين وجود دارد و نيز در خود شما، آيا نمى‌بينيد؟».(8) امام علی(ع) می‌فرماید: اگر مردم در قدرت عظیم و نعمت فراوان و بزرگِ خداوند می‌اندیشیدند، بی‌گمان به راه خدا برمی‌گشتند و از عذاب سوزان می‌ترسیدند.(9)

قلب انسان، یکی از همین نعمت‌ها است که هر اندیشمند را متعجب می‌کند. آيا كسى باور می‌كند كه گوشت، از آهن محكم‏تر باشد؟ اگر دو تكّۀ آهن را مدتى روى هم بكشند، ساييده می‏شوند. براى همين، قطعات مهم اتومبيل‏ها، هواپيماها، كارخانه‏ها و… پس از چندى از كار می‌افتند و ديگر قابل استفاده نيستند؛ اما دانشمندان می‏گويند اگر به قلب سالم يك پيرمرد هفتاد ساله بنگريد، می‌‏بينيد كه به طور معمول در يك دقيقه، هفتاد بار و در هر ساعت، 4200 بار و در شبانه‌روز، 100.800 بار و در يك سال، 36.792.000 بار و در هفتاد سال، 2.575.440.000 بار، دریچۀ قلب‌اش باز و بسته شده است. اين گوشت‏ها، مرتب به هم می‌خورند و هر بار خون را با فشار بيرون می‌‏دهند و در همۀ بدن پخش می‌كنند و لحظه‏اى آسایش ندارند! كدام فلزى را در جهان سراغ داريد كه 5/2 ميليارد بار، سایش را تجربه كند و يك هزارم ميلی‌متر از ضخامتش كم نشود؟(10)

از کجا آمده‌ام؟ آمدنم بهر چه بود؟

به کجا می‌روم آخر؟ ننمایی وطنم

مانده‌ام سخت عجب، کز چه سبب ساخت مرا

یا چه بوده است مراد وی ازین ساختنم(11)

ه‍. اندیشه در سرگذشت پیشینیان

در بيش از ده آيه، دستور داده شده كه در زمين سير و سياحت داشته باشيد و دربارۀ گذشتگان و تاريخ آنان، انديشه و تدبر كنيد و از وضع آنها درس بگيريد. از جمله در آیۀ 42 سورۀ روم مي‌فرمايد: «بگو در زمين سير كنيد و ببینید عاقبت كساني كه قبل از شما بودند، چگونه بود و سرانجام به كجا رسيدند.» امام صادق(ع) در پاسخ کسی که پرسید چگونه فکر کنیم، فرمودند: فكرکردن و انديشه، اين است كه هر گاه از كنار ويرانه يا خانه‌اي [كه از ساكنان خالي شده] مي‌گذرد، بگويد ساكنان تو كجا رفتند؟ بنيان‌گزارانت چه شدند؟ چرا سخن نمي‌گويي؟(12)

فرعون پادشاهی بود که حضرت موسی(ع) در زمان او، مبعوث شد. حضرت موسی(ع) او را به پرستش خداوند دعوت کرد؛ ولی فرعون در مقابل او مقاومت کرد و به آزار و اذیت او و قومش پرداخت. تا اینکه خداوندْ فرعون را درود رودخانۀ نیل غرق کرد. نکتۀ جالب این است که خدا به فرعون فرمود: «بدن تو را نجات مى‌دهیم تا براى کسانى که پس از تو مى‌آیند، نشانه‌اى باشى!»(13)

در پایان قرن نوزدهم، کاوشگرانْ در کنار رود نیل، جنازۀ فرعون را سالم کشف کردند؛ همان گونه که قرآن، 1400 سال پیش خبر داده بود! آیا این واقعه، جای اندیشه و تفکر ندارد؟!

پی‌نوشت‌ها:

(1) شیخ طوسی: «امالی»، ص525.

(2) شیخ صدوق: «الخصال»، ج‏1، ص42.

(3) آل‌عمران(3):191.

(4) عبس(80):25-31.

(5) توحید مفضل، ص52.

(6) سعدی.

(7) غاشیه(88):17.

(8) ذاريات(51):20.

(9) نهج‌البلاغه، خطبۀ185.

(10) انصاریان، حسین: «اندیشه در اسلام»، دارالعرفان، ص142.

(11) منسوب به مولوی.