اشاره:
وقتی در موضوعات گوناگون، سخن از مطالعه و تعمق بیشتر میشود، اولین گام، شناسایی منابعی است که در آن موضوع بیشتر مفید باشند. در این مقاله، به معرفی کتبی مفید در زمینهی اندیشه و باورهای بنیادین پرداخته شده است. این مجموعه با کمک و همفکری جمعی از اساتید و صاحب نظران کانون اندیشهی جوان تهیه و پیش از این تحت عنوان سیر مطالعات اسلامی (سما) منتشر گردیده است.
پرسشهای اساسی و بنیادین انسان دربارهی هستی، آغاز و انجام آن و جایگاه انسان در این میان، بدون تلاش فكری و بهرهبرداری از یافتههای دیگران، پاسخی نخواهد یافت. علاوه بر این، دستیابی به راه روشن تكامل و شناخت راهنمایان صادق و آگاه، به خواندن و اندیشیدن نیاز دارد. تنها در صورتی میتوانیم به ایمان صحیح و عمل درست دست یابیم كه مبانی اعتقادی خود را از روی تأمل و با دلایل منطقی و قانع كننده ریشهدار و مستحكم ساخته باشیم. تحقق این امر، علاوه بر مطالعه، به ارتباط با مراكز و عالمان دینی برای طرح پرسشها و ابهامها نیز احتیاج دارد.
كتابهای این بخش را در دو مرحله پیشنهاد میكنیم: مرحلهی نخست، آثاری دربارهی مهمترین مباحث اعتقادی و اصلیترین پرسشهای فكری است؛ و مرحلهی تكمیلی معرفی آثاری است برای دوستانی كه میخواهند مطالعات خود را تكمیل كنند.
سیر نخست
این مرحله را از مهمترین موضوعی آغاز میكنیم كه مورد توجه همهی نوجوانان است و پایه و اساس اعتقادات دینی ما به شمار میآید:
مبدأ هستی چیست؟ آیا میتوان آن را شناخت؟ شناخت او چگونه و تا چه حدی برای ما مقدور است؟ ویژگیها و صفات او چیست؟… پاسخ این پرسشها و دهها پرسش اساسی دیگر را در «خدا» میتوان یافت. در این كتاب، به زبانی ساده و در عین حال استدلالی و قانع كننده، بسیاری از پرسشهای شما پاسخ داده شده است. البته برای روشن شدن برخی از واژههای مباحث این كتاب، میتوانید از راهنمایی دبیران دینی خود استفاده كنید. در آخرین فصل این كتاب، دربارهی فلسفهی خلقت هم بحث شده است.(1)
برای این موضوع مهم و اساسی، كتاب دیگری را نیز به شما معرفی میكنیم:
«فلسفهی خلقت انسان». انسان در طول تاریخ همواره میخواسته است بداند كه از كجا آمده؟ برای چه آمده؟ و به كجا میرود؟ در این نوشتهی كوتاه، دیدگاههای اندیشمندان و نیز دیدگاه قرآن كریم دربارهی این موضوع به اختصار بحث شده و سرنخهایی به خواننده ارایه گردیده است.(2)
انسان هنگامی كه به فلسفهی عمیق و متعالی خلقت خود پی میبرد و جایگاه بلند خود را در نظام هستی مییابد، به جستوجوی راه كمال و راهنمایان آن میپردازد، تا بتواند گوهر وجود خویش را به «اعلی علیین» برساند و آن را شكوفا سازد.
حقیقتاً چگونه میتوان به هدایت و كمال دست یافت؟ چه كسانی و با چه ویژگیهایی میتوانند انسان را در شاهراه رشد و پیشرفت حقیقی و همه جانبه قرار دهند؟…. این پرسشها را با مطالعهی «راهنما» میتوان پاسخ گرفت و با تأمل در آن، متوجه نعمتی بزرگ و بیبدیل شد؛ نعمتی كه ویژهی انسان است و از لطف و دوستی خداوند نسبت به او ریشه میگیرد.(3)
راهنمای بزرگ، پیامبر اكرم(ص) دو عنصر گرانقدر را برای استمرار و تضمین راهنمایی بشریت به یادگار نهادند؛ یكی قرآن و دیگری عترت.
«آشنایی با قرآن كریم» مجموعهای است كه نوجوانان را با مفاهیم و شرح آیات قرآن كریم آشنا میكند و زمینهی انس آنان را با این كتاب آسمانی فراهم میسازد. از این مجموعهی 30 جلدی، كه به همت و قلم خانم فرزانهی زنبقی تدوین شده است، دست كم جلد اول، چهارم و سیام آن را مطالعه كنید. حجم اندك هر كدام از جلدها و تصاویر و صفحهآرایی جذاب این مجموعه، خواندن آن را آسان میسازد. در جلد اول، علاوه بر آشنایی با معنی سورهی حمد، توضیحاتی را از آیات قرآن دربارهی ویژگیهای متقین و منافقین، خلقت انسان، جریان گوسالهی بنیاسرائیل و… ملاحظه خواهید كرد. در جلد چهارم، معارفی از جزء چهارم قرآن كریم دربارهی پایهگذاری نخستین خانهی خدا، برتری مسلمانان بر دیگر امتها، قضایای جنگ بدر و احد و… بیان شده است. در جلد سیام نیز با توضیح و شرحی كوتاه دربارهی سورههای كوتاه و عمیق جزء سیام ـ كه بسیاری از آنها را در حافظهی خود دارید ـ آشنا میشوید.(4)
همین جا كتابی را معرفی میكنیم دربارهی حفظ قرآن. «حفظ قرآن در پنج مرحله» روش جالب و مفیدی را برای شما عزیزان پیشنهاد میكند كه حفظ قرآن كریم را همراه با درك مفاهیم آن، آسان و سریع میسازد. البته در این كتاب تنها حفظ جزء اول قرآن كریم آموزش داده شده است، ولی شما میتوانید با مطالعه و تأمل در این كتاب، برای حفظ جزءهای دیگر نیز از همین روش استفاده كنید.(5)
اما دربارهی عترت، به معرفی یك كتاب خواندنی و داستانی بسنده میكنیم. «63 داستان از زندگانی امام علی(ع)» تا حدودی ما را با سیر و سلوك حضرت علی(ع) و برخی از كرامات آن بزرگوار آشنا میسازد.(6)
آخرین كتابی كه در این مرحله معرفی میكنیم، كتابی است دربارهی آخرین مراحل زندگی دنیوی ما، كه اگر چه ظاهری تلخ و ناپسند دارد، ولی برای انسانهای راه یافته، اندیشمند و پیرو قرآن و عترت، شوقانگیز و مطلوب است: «مرگ»، اثری كوتاه و گویا از دكتر سید یحیی یثربی است، كه از چشمانداز حضرت امام علی(ع) این مسألهی مهم را مورد بررسی قرار داده است.(7)
به این ترتیب، با مطالعهی مجموعهی كتابهایی كه در این مرحله معرفی شد، شما با یك دوره عقاید و معارف اندیشهای اسلام آشنا شدهاید و اكنون به پیشنهاد آثار دیگری برای مرحلهی تكمیلی مطالعات اسلامی شما میپردازیم.
سیر تكمیلی
یكی از پرسشهای امروز جوانان ما، پرسش دربارهی «نیاز به دین» است. آیا دین تنها برای نیازهای معنوی انسان است؟ آن هم فقط برای جوامع گذشته و دوران قبل از رشد علمی و عقلی بشر؟! در این اثر مختصر، با استفاده از رهنمودهای امیرالمؤمنین حضرت علی(ع)، فهرستی از جنبههای مختلف كارآمدی دین حق یعنی اسلام ناب محمدی(ص) ارایه شده است.(8)
هنگامی كه سخن از نیاز به دین به میان میآید، این پرسشمطرح میشود كه چرا جریان بعثت انبیا پس از بعثت پیامبر اكرم(ص) قطع شده است. متفكر شهید استاد مطهری در كتاب «ختم نبوت» به این مسأله پرداخته و دربارهی راز ختم نبوت و چگونگی استمرار هدایت الهی برای تأمین نیازهای جدید بشری، مباحث جالبی را مطرح نموده است. در پایان كتاب نیز بحث مختصری دربارهی اجتهاد ـ به عنوان راه درك درست احكام متغیر اسلام در هر زمان و متناسب با اقتضائات و نیازها ـ ارایه شده است.(9)
و اما معرفی سه كتاب خواندنی و روان دربارهی سه موضوع مهم و مطرح در مباحث دین شناسی:
یكی كتاب «ریشهها و نشانههای سكولاریسم» كه دربارهی جریان فكری حاكم بر غرب در باب جدا انگاری دین و دنیا و دینزدایی از عرصههای سیاست، اقتصاد و سایر امور اجتماعی بحث میكند و با تحلیل علل و زمینههای پیدایش آن در غرب، به بررسی و نقد این عوامل در جهان اسلام میپردازد و اشتباههای برخی از نویسندگان را در این باره نشان میدهد.(10)
دیگری كتاب «پلورالیزم دینی و سیاسی» كه در باب تكثر گرایی در دو عرصهی دین و سیاست از منظر حضرت امام علی(ع) بحث میكند و با تعریف و تبیین پلورالیزم در معانی مختلف آن، تأكید آن حضرت را بر حقانیت و رستگاری انحصاری اسلام نتیجه میگیرد. بخش دوم این كتاب، ضمن ارایهی فهرستی از ویژگیهای سیاست در مكتب علوی، پلورالیزم در عرصهی سیاست را نیز بررسی و تحلیل مینماید.(11)
و سومین كتاب، «رابطهی علم و دین در غرب» است كه دربارهی تاریخچه، زمینهها و علل تعارض علم و دین در غرب و تبیین تفاوتهایی كه در این مورد میان اسلام ناب و مسیحیت تحریف شده وجود دارد، حاوی نكات ارزشمندی است. این كتاب با اشاره به راههای جلوگیری از تعارض علم و دین و رابطهی این دو در اسلام، رهیافتهایی را در این زمینه ارایه میدهد و در مجموع خواننده را با كلیات این مباحث آشنا میسازد.(12)
«ولاها و ولایتها» عنوان كتابی از استاد مطهری است، كه كوتاه و مختصر دربارهی یكی از اصول مهم اسلام ناب محمدی(ص) بحث كرده است. این موضوع از سویی به ریشههای دیدگاه سیاسی و اجتماعی اسلام و از سوی دیگر به نگاه عمیق و متعالی اسلام به «انسان» ارتباط پیدا میكند و نگاه خواننده را دربارهی این اصل، تصحیح و تعمیق مینماید. مطالعهی این كتاب همراه با تأمل و درنگ، نكات فراوانی را به خوانندهی خود خواهد آموخت.(13)
به دنبال این كتاب، «شخصیت زن از دیدگاه قرآن» معرفی میشود، كه اثری در باب جایگاه و ارزش «زن»، در عرصههای مختلف اخلاقی، اجتماعی، خانوادگی، حقوقی و سیاسی است. این از افتخارات اسلام است كه از شخصیت و حقوق زن در روزگاری دفاع كرد كه هیچكدام از شعارهای فریبندهی امروزی مطرح نبود و اساساً زن را از جنس آدمی به حساب نمیآوردند. در این كتاب، دفاع و حمایت اصولی، واقعبینانه و جامع اسلام از زنان به خوبی تبیین و برخی از شبهات و اشكالات هم پاسخ داده شده است.
مطالعهی دقیق این كتاب، خواننده را با قرآن هم مأنوس و آشناتر خواهد ساخت.(14)
اكنون كه سخن از قرآن به میان آمد، این پرسش را مطرح میكنیم كه واقعاً تا چه حدی با كلام خدا و نیز كلام معصومان(علیهمالسلام) مأنوس هستیم و از متن آموزههای دینی بهرهبرداری میكنیم؟ اجازه دهید مطالعهی چند كتاب را در این زمینه پیشنهاد نماییم:
«كلید قرآن»، مجموعهای جذاب و خواندنی از حكایات، سؤالات، اطلاعات عمومی و راهنماییهای گوناگون دربارهی قرآن كریم است. خواندن این كتاب ضمن این كه آگاهیهای ما را دربارهی ابعادی از قرآن كریم افزایش میدهد، میتواند انگیزهی قویتری برای انس و بهرهبرداری از این ودیعهی گرانبها و عنصر گرانسنگی كه پیامبر اكرم(ص) برای ما به یادگار نهادند، در ما ایجاد كند… انگیزهای كه دست كم ما را به خواندن چند آیه قرآن در هر روز وادر نماید و دقایقی از شبانه روز ما را به این گنجینهی الهی اختصاص دهد.(15)
اما كتاب ارزشمند دیگری كه تفسیری است تحلیلی از یكی از سورههای قرآن كریم: «مربی نمونه» از استاد جعفر سبحانی دربارهی ارزشهای اخلاقی اسلام، با استفاده از سورهی «لقمان». با مطالعهی این كتاب، علاوه بر آشنایی با یكی از سورههای قرآن كریم و شیوهی تحلیل و فهم آیات نورانی آن، در باب تربیت انسان و شاخصها و ارزشهای اخلاقی از دیدگاه قرآن كریم و روایات اهل بیت ـ و به تعبیر مؤلف محترم دربارهی «مهندسی انسانها» ـ نكات سودمندی را خواهید یافت.(16)
«تحف العقول» یكی از منابع روایی شیعه است كه توسط مركز تحقیقات دارالحدیث، گزیدهای از روایات آن به فارسی روان ترجمه شده و در اختیار علاقهمندان قرار گرفته است.
علاوه بر احادیث پیامبر اكرم(ص) و ائمهی معصومین(علیهمالسلام)، سخنانی از خداوند متعال خطاب به حضرت موسی(ع) و حضرت عیسی(ع) و نیز سخنانی از آن حضرات نقل شده، كه هر كدام از آنها، سرمشقی برای ما است و خوانندهی ژرفنگر با مطالعه، تأمل و حفظ این روایات، میتواند سرمایهای معنوی و علمی برای تفكر و اندیشهی خویش فراهم سازد.(17)
و بالاخره «چهل گام» كه بیان كنندهی چهل مروارید تابناك از اقیانوس معارف علوی است و روایاتی از امیرالمؤمنین(ع) را در زمینههای اعتقادی، خودشناسی، خودسازی، دوست یابی، اصل رفتاری و مسؤولیتهای اجتماعی نقل كرده و توضیح داده است.(18)
امیدواریم با مطالعهی این كتابها و یا دست كم برخی از آنها، با سرچشمههای اندیشهی زلال دینی بیش از گذشته آشنا شوید و مبانی فكری خود را استوار ساخته، راه درك معارف عالیتر و پیمودن مدارج برتر را برای خود هموار سازید. انشاالله.
ای برادر تو همه اندیشهای
مابقی خود استخوان و ریشهای
منابع:
سیر نخست
- خدا، پرسش و پاسخهای دینی؛ حسین سوزنچی، تهران، دفتر انتشارات کمک آموزشی وزارت آموزش و پرورش، 1379]164 صفحه[.
- فلسفهی خلقت انسان؛ عبدالله نصری، تهران، مؤسسهی فرهنگی دانش و اندیشهی معاصر(ناشر آثار کانون اندیشهی جوان)، 1379]96 صفحه[.
- راهنما؛ حسین سوزنچی، تهران، دفتر انتشارات کمک آموزشی وزارت آموزش و پرورش، 1380 ]231 صفحه[.
- آشنایی با قرآن کریم؛ فرزانه زنبقی، تهران، نشر تاریخ و فرهنگ، 1382]هر جلد حدود 100 صفحه[.
- حفظ قرآن در پنج مرحله؛ کریمی مهرجردی، قم، انتشارات جامعه القرآن الکریم، 1379]192 صفحه[.
- 63 داستان از زندگی امام علی(ع)؛ هادی قطبی، قم، انتشارات احمدیه، 1381]96 صفحه[.
- مرگ؛ سید یحیی یثربی، تهران، مؤسسهی فرهنگی دانش و اندیشهی معاصر.
سیر تکاملی
- نیاز به دین؛ حسن یوسفیان، تهران، مؤسسهی فرهنگی دانش و اندیشهی معاصر 1381]56 صفحه[.
- ختم نبوت؛ استاد شهید مرتضی مطهری، قم، صدرا، 1382]76 صفحه[.
- ریشهها و نشانههای سکولاریسم؛ علی ربانی گلپایگانی، تهران، مؤسسهی فرهنگی دانش و اندیشهی معاصر، 1381]105 صفحه[.
- پلورالیزم دینی و سیاسی؛ عبدالحسین خسرو پناه، تهران، مؤسسهی فرهنگی دانش و اندیشهی معاصر، 1381]45 صفحه[.
- رابطهی علم و دین در غرب؛ محمد علی رضایی اصفهانی، تهران، مؤسسهی فرهنگی دانش و اندیشهی معاصر ]132 صفحه[.
- ولاءها و ولایت ها؛ استاد شهید مرتضی مطهری، قم، صدرا، 1382]88 صفحه[.
- شخصیت زن از دیدگاه قرآن؛ هادی دوست محمدی، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل، 1381]150 صفحه[.
- کلید قرآن؛ صادق حسن زاده، قم، انتشارات تهذیب، 1380]144 صفحه[.
- مربی نمونه(تفسیری تحلیلی بر ارزشهای اخلاق اسلامی)؛ جعفر سبحانی، قم، توحید، 1373]193 صفحه[.
- تحف العقول (گزیده)؛ ابن شعبه حرانی، دارالحدیث، 1382]108 صفحه[.
- چهل گام؛ علی ذوعلم، تهران، مؤسسهی فرهنگی دانش و اندیشهی معاصر 1381]223 صفحه[.
