روحیه جهادی، زندگی جهادی و همت جهادی، مهمترین شاخصه سبک زندگی اسلامی
حرکتها و اردوهای جهادی، مجموعه اقدامات سازنده و اثرگذارِ اقشار متنوعِ مردم در قالب گروههای خودجوش،[1]برای حضور فعال و کارآمد[2] در نقاط آسیب پذیر و نیازمند است.
این حرکت ها برآمده از اخلاص، همت، مسئولیت پذیری، وظیفه شناسی[3]و روحیهی مبارزه[4] با رسالت خودسازی جهادی[5]، خدمترسانی مادی و معنوی[6]و در راستای دست یابی به قله های عالی اهداف انقلاب[7] میباشد.
در نگاه مقام معظم رهبری بهترین کارگاه تمرین برای سربازی خالصانه و تربیت آرمانی، حرکتهای جهادی همچون جهاد سازندگی، اردوی جهادی و اقدامات جهادی عام المنفعه است، چراکه در کارگاه کوچکی همچون روستا، روحیه جهادی، خدمتگذاری، اخلاص، کارآمدی و مدیریت تمرین میشود.
مقام معظم رهبری در جمع جهادگران اردوهای جهادی فرمودند:
اين حركت بايد به قلههای عالی اهداف انقلاب برسد و به فضل پروردگار و به حول و قوهى الهى خواهد رسيد.[8]
ایشان در جمع نخبگان کشور فرمودند: روحیّهی جهادی را بر روحیّهی تافتهی جدابافته بودن ترجیح بدهید.. روحیّهی جهادی یعنی کار را برای خدا انجام دادن، کار را وظیفهی خود دانستن، همهی نیروها را در راهِ کارِ درست به میدان آوردن؛ این روحیّهی جهادی است. برای اینکه این روحیّهی جهادی در شما تقویت بشود، حضورتان در اردوهای جهادی خیلی خوب است.[9]
روحیه جهادی کلید تحول
حفظ و گسترش روحیه جهادی، راهبردکلان نظام جهت حرکت کشور به سوی قله های عالی اهداف انقلاب اسلامی بوده است که یکی از سیاست های تحقق آن شکل گیری گلخانه ها[10] و کارگاه های جهادی در میان اقشار جامعه جهت حفظ این روحیه می باشد. بر اساس این سیاست طرح موفقی با رویکرد «سازندگی کشور با استفاده از اوقات فراغت و نشاط جوانان» به خوبی توانست سرخط شروعی بر این حرکت مقدس باشد، اما پس از طی 10سال از روند رشد و تعالی اردوهای جهادی، امام خامنه ای(مدظله العالی) در دیدار جهادگران بسیج سازندگی با ایشان، در شهریور ماه1389 طی سخنانی راهبردی، افق این حرکت ها را بسیار بلند و عمیق ترسیم فرمودند و جایگاه اردوهای های جهادی را در شرایط کنونی دارای فرصت های کم نظیر برای دستیابی به اهداف و آرمانهای انقلاب اسلامی دانستند.
جهت تحقق این اهداف، ایشان بجای اردوهای دانشجویی نخبگان به اروپا، پیشنهاد کردند که نخبگان، اردوی جهادی بروند و فرمودند: … این اردوهای جهادی بمراتب بهتر از اردوهایی است که متأسّفانه هنوز هم معمول است. با اینکه من هشدار دادهام، بعضیها اردو درست میکنند که بفرستند اروپا؛ اردوی دانشجویی به اروپا، یکی از غلط ترین کارها این است؛ این اردوی جهادی، از آن بمراتب بهتر و شرافتمندانهتر و مفیدتر است. حضور در اردوهای جهادی، تماس مستقیم با مردم، احساس مسئولیّت پیدا میکنید.[11]
پس از بررسی ضرورت و چرایی اردوهای جهادی برای تحلیل فرایند تاثیر اردوهای جهادی بر شخصیت دانش آموزان لازم است به اختصار مبانی و اهداف اساسی اردوهای جهادی ذکر شود.
مبانی اردوهای جهادی
در اردوهای جهادی در درون انسانهای بصیر، فرایند پیچیدهای رخمیدهد که در این دگرگونی بزرگ، انسانهای همچون امامخمینی (ره)، امام موسیصدر، شهید چمران و شهید همت متولد میشوند که در صورت استمرار آن فرایند و مدیریت آن، پیوسته حرکتهای جهادی، کارخانۀ عظیم انسانسازی، باقی خواهند ماند و این حرکت به کارگاه تمرین مدیریت جهانی و زمینه ساز ظهور حضرت حجت (عج) تبدیل خواهد شد.
برخی تصور میکنند، هر حرکتی جمعی که نام اردو را بر خود گذاشت، هدفی سیاحتی دارد و با بیاطلاعی نسبت به مبانی اردوهای جهادی وارد مناطق محروم میشوند که این ضعف آگاهی جهادگران، در رفتار آنان با اهالی مناطق محروم و بی انگیزگی آنان در کار گروهی، تاثیر جدی خواهد داشت، از این رو شایسته است مربیان و دانش آموزان در دورههای آموزشی پیش از اردو با این مبانی آشنا شوند و زمینه تحقق اهداف این حرکتها را فراهم نمایند.
برخی از مبانی اردوهای جهادی در ذیل ذکر میشود:
روحیه و انگیزه خالصانه و جهادی در زندگی در گروی تقویت عوامل مهمی همچون انتخاب صحیح و اقدام به هنگام است که این امر نیازمند بصیرت و شناخت دقیق از شرایط جامعه میباشد.
تاکيد قرآن و اهلبيت برگزارههاي اختيار،[1] و راهنمايي عقل و قلب به تلاش و پويايي، انسان را به اوج قله حرکت و جهاد، تا بلنداي آرمانهاي مقدسش، خواهد رساند.[2]
تفاوت انسان و حیوان که اصلی بنیادی در حرکتهای جهادی است وجود تکلیفگرایی و مسئولیتپذیری در انسانها برای دستیابی به کمال است.
انسان برای فرداهای پیشِروی خود، رشد، پیشرفت و کمالی را ترسیم میکند و برای دستیابی به قلههای آن کمال، مسئولیتهایی میپذیرد[3] و از این رو پیوسته پیامبر اعظم(صل الله علیه و آله وسلم) و اهلبیت گرامیاش راه هدایت بشر را در پذیرشِ مسئولیت و تکلیف نسبت به خدا،[4] خود و دیگران[5] میدانند. جامعۀ زنده و متحرک، نسبت به امور اجتماعیِ خود، حساس و نگران است و فرو رفتن در لاکِ بیتفاوتیها را مردابِ مرگباری پیش روی خود میداند.[6]
جوان مسلمان، از دوران کودکياش ميآموزد، که در قبال تكاليف الهي چگونه وظيفۀ خود را بشناسد و در هر شرايطي خود را جهادگر بداند.
در نگاه شریعت مسلمان واقعی کسی است که نگران مشکلات دیگر مسلمانان باشد.[7]و تحمل محرومیت آنان را نداشته باشد.
نزد خداوند، جهادگر پر تلاش، با کسي که بياعتنا به مشکلات پيرامونش، به گوشهاي خزيده است، يکسان نخواهند بود.
قرآن کريم ميفرمايد:
لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ في سَبيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدينَ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَي الْقاعِدينَ دَرَجَةً وَ كُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْني وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدينَ عَلَي الْقاعِدينَ أَجْراً عَظيماً.[8]
(هرگز) افراد با ايماني كه بدون عذر، از جهاد بازنشستند، با مجاهداني كه در راه خدا با مال و جان خود جهاد كردند، يكسان نيستند! خداوند، مجاهداني را كه با مال و جان خود جهاد نمودند، بر قاعدان [ترككنندگان جهاد] برتري مهمّي، بخشيده؛ و به هر يك از اين دو گروه (به نسبت اعمال نيكشان) وعدۀ پاداش نيك داده، و مجاهدان را بر قاعدان، با پاداش عظيمي برتري بخشيدهاست.
فرهنگ زندگی جهادی جلوه جدا نشدنی از زندگی یک انسان مومن شایسته است تا آنجا که حضرت علی(علیه السلام) با تاکید فراوان ما را به جهاد پیوسته در زندگی دعوت می کنند و میفرمایند:
«وَاللَّه، اللَّه، فِى الْجِهادِ بِامْوالِكُمْ وَ انْفُسِكُمْ وَ الْسِنَتِكُمْ فى سَبيلِ اللَّهِ وَ عَلَيْكُمْ بِالتَّواصُلِ وَالتَّباذُلِ، وَ ايَّاكُمْ وَالتَّدابُرَ وَ التَّقاطُعَ.» [9]
خداى را، خداى را، درباره جهاد در راه خداوند با مالها، جانها و زبانهايتان (سفارش مىكنم). و بر شما باد همبستگى و فداكارى؛ و از اختلاف و پشتكردن به يكديگر دوري كنيد.
الگوي همۀ مسلمان شيعه وسني پيامبر اعظم(ص) و اهلبيت: پاک ایشان است،[10] که زندگی آن بزرگان، سراسر جهاد و مبارزه براي پيشبرد اهداف شريعت است؛ استقامت پيامبر(ص)،[11] صبر علی(ع)، مصلحتبینی حسن(ع)، قيام حسين(ع) و روشهاي ديگر اهلبيت: هرکدام متناسب با زمانشان تغيير ميکند وجهاد آنان، رنگي ديگر به خود ميگيرد.
علامه شهيد مطهري دربارۀ جهاد اهلبيت ميفرمايد: «ائمه اطهار، در هر زماني مصلحت اسلام و مسلمين را در نظر ميگرفتند و چون دورهها و زمانهها و مقتضيات زمان و مكان تغيير كرد، خواه و ناخواه همانطور رفتار ميكردند كه مصالح اسلامي اقتضا ميكرد و در هر زمان جبههاي مخصوص و شكلي نو از جهاد به وجود ميآمد و آنها با بصيرت كامل آن جبهه را تشخيص ميدادند.»[12]
در هر دوران نوع جهاد و میدان مبارزهی آن، تغيير ميكند و آنچه مهم است شناخت آگاهانهی میدان نبرد در هر دوران و جهاد در جبههی جریان حق است.
قرآن كريم تزكيه و پاكسازى را مقدّمه تعليم كتاب و حكمت مىداند و آن را از اهداف بزرگ انبيا مىشمارد [13] و اين خود گواهى مىدهد كه با تزكيه و پاكسازى جان از آلودگيها مىتوان به حكمت و دانشهاى شریعت دست یافت که جهاد و اردوهای جهادی برای تحقق آن بستر مناسبی است.
مسلمان راستین با آنکه سراپای وجودشان راضی به رضای الهی است ولی پیوسته در حال حرکت بهسوی افقهای روشن پیش رو میباشد و دو روزش یکسان نخواهد بود.[14]این اندیشه، موجی از نشاط برای تغییر نو به نو در جامعه اسلامی ایجاد خواهد کرد و حرکتهایی با هدف الهی شکل خواهد گرفت.
اهداف اردوي جهادي:
اردوهای جهادی کارگاهی برای تربیت نیروهای کارآمد و ایجاد جریان تاثیرگذار اجتماعی جهت تحقق حاکمیت جهانی عدالت و معنویت است، امام راحل(قدس سره) در فرمايشات خود، هدف انقلاب وانبيا را تربیت انسانهای متعالی[15] ميدانند و با توجه به شرايط ومقتضيات زمان، يکي از موانع رسيدن به هدف انسانسازي را به استناد فرمايش پيامبر رحمت، فقر و محروميت تشخيص ميدهند.
پيامبر اعظم(ص) ميفرمايند: «کاد الفقر ان يکون کفرا، فقر ممکن است سر از کفر درآورد»[16] در زماني که، مردم کشور در فقر برآمده از حکومت استبداد شاهنشاهیاند، جهاد انسانهاي وارسته، در برطرف کردن اين مانع هدايت است، که مشخصا در آن دوران محروميت ميباشد. در زمان ديگري که آمار فقر کاهش يافته و مفاسد اجتماعي معضلی جدی است، جهادگر کارآمد، با عنایت به فرمایش رهبری عرصه جهاد امروز را عرصهی فرهنگی آن میداند.[17]
از اينرو، آنچه باعث تازگي حرکت جهادي ميشود، تقویت عوامل مهم رشد همچون روحیه اخلاص و جهادی گری و کشف و رفع موانع هدايت بشريت همچون فقر و احساس حقارت است.
[1]. «إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً؛ ما راه را به انسان نشان داديم او با اختيار خود راه شکر ويا راه کفر را بر ميگزيند. (انسان، 3)
[2]. قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَ فُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَديدٍ (سبا، ۴۶)
[3] . رک: مطهری، مرتضی، يادداشتها، ج4، ص137.
[4] . امام باقر7 فرمود: «خداى عزّوجل فرموده است: هيچ بندهاى به وسيله چيزى، نسبت به من تقرب نجسته كه محبوبتر از انجام فرايض باشد و او با انجام نمازهاى مستحب تا آنجا به من نزديك مىشود كه او را دوست مىدارم. وقتى او محبوب من شد، من گوش او مىشوم كه با آن مىشنود و چشم او مىشوم كه با آن مىبيند و زبان او مىگردم كه با آن سخن مىگويد و دست او مىشوم كه با آن مىزند. هر گاه مرا بخواند او را اجابت مىكنم و اگر چيزى از من بخواهد بدو مىبخشم» (حر عاملي، محمد بن حسن، وسائل الشيعه، ج 3، ص53).
[5] . قال رسول الله9: «كلّكم راع و كلّكم مسئول عن رعيّته؛ پیامبر اکرم9 ميفرماید: همهی شما نسبت به یکدیگر وظیفه و مسئولیت دارید» (پاينده، ابو القاسم، نهج الفصاحة، ص613).
قالَ الصادق7: «مَنْ لَمْ يَهْتَمَّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ بِمُسْلِم؛ امام صادق7 فرمودند: هر كس در پيشبرد كار مسلمانان اهتمام نورزد، در شمار مسلمانان نيست» ( کليني، ابو جعفر محمد بن يعقوب، اصول کافي، ج2، ص165)
[6] . سخن حضرت علی7 با چنین جامعهای چنین است: قال علی7: «يَا أَشْبَاهَ الرِّجَالِ وَ لَا رِجَالَ حُلُومُ الْأَطْفَالِ وَ عُقُولُ رَبَّاتِ الْحِجَالِ لَوَدِدْتُ أَنِّي لَمْ أَرَكُمْ وَ لَمْ أَعْرِفْكُمْ مَعْرِفَةً وَ اللَّهِ جَرَّتْ نَدَماً وَ أَعْقَبَتْ سَدَماً قَاتَلَكُمُ اللَّهُ لَقَدْ مَلَأْتُمْ قَلْبِي قَيْحاً وَ شَحَنْتُمْ صَدْرِي غَيْظاً وَ جَرَّعْتُمُونِي نُغَبَ التَّهْمَامِ أَنْفَاساً وَ أَفْسَدْتُمْ عَلَيَّ رَأْيِي بِالْعِصْيَانِ وَ الْخِذْلَان؛ مولای متقیان علی7 ميفرماید: اى مرد نمايان نامرد! اى كودك صفتان بى خرد كه عقلهاى شما به عروسان پرده نشين شباهت دارد! چقدر دوست داشتم كه شما را هرگز نمىديدم و هرگز نمىشناختم! شناسايى شما ـ سوگند به خدا ـ كه جز پشيمانى حاصلى نداشت، و اندوهى غم بار سر انجام آن شد. خدا شما را بكشد كه دل من از دست شما پر خون، و سينهام از خشم شما مالامال است! كاسههاى غم و اندوه را، جرعه جرعه به من نوشانديد، و با نافرمانى و ذلّت پذيرى، رأى و تدبير مرا تباه كرديد» (رضي، سيد محمد، نهج البلاغه، ص70).
[7]. قَالَ رَسُولُ الله9: مَنْ أَصْبَحَ لَا يَهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ بِمُسْلِم، ا کلینی، ابوجعفر، ج 2 ص 163.
[8]. (نساء، 95)
[9]. (سید رضی، نهج البلاغه، نامه 47)
[10]. قال رسول الله9: «إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ كِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِي؛ پیامبر اکرم6 فرمودند: به درستی که من دو گوهر گرانبها را در میان شما باقی میگذارم: قرآن و عترتم (اهل بیت)» (القشيري، مسلم بن الحجاج، صحيح مسلم بشرح النوري، ج15، ص179 و احمد بن حنبل، مسند احمد، ج3، ص14).
[11]. «فاستقم کما امرت ومن تاب معک؛ پس همانگونه كه فرمان يافتهاي، استقامت كن و همچنين كساني كه با تو بسوي خدا آمدهاند (بايد استقامت كنند)!» (هود،113)
[12]. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج 18، ص43.
[13]. جمعه،۲
[14]. قَالَ الصَّادِقُ7: مَنِ اسْتَوَى يَوْمَاهُ فَهُوَ مَغْبُون وَ مَنْ كَانَ يَوْمُهُ شَرّاً مِنْ أَمْسِهِ فَهُوَ مَلْعُون، امام صادق7 میفرمایند: کسی که دو روزش با هم یکسان باشد ورشکسته و کسی که امروزش پستتر از دیروز است لعنت شده است . أمالي الصدوق، ص: 669
[15]. «اسلام يك مكتبى است كه براى انسانسازى آمده…» (موسوی خمینی، روح الله، صحيفه نور، ج4، ص 8). «اسلام انسان درست مىكند، همان كه اجانب، ابرقدرتها از او مىترسند؛ از انسان مىترسند و اسلام را مىكوبند چون مكتب انسانسازى است. از آدم مىترسند و مدارس و← → دانشگاهها را مىكوبند.. اينجاها مركزى باشد كه آدم درست كنند! يك آدم يك ملت را درست مىكند» (همان، ج6، ص279).
[16]. کلینی، ابوجعفر، اصول کافی، ج 2، ص307.
[17]. ۲۲ اردیبهشت۸۹
[1] اين يك حركت خودجوش مردمى است.( 31 /6 /89 در جمع جهادگران بسیج سازندگی)
[2] این حضور گاه با ایثار جان و مال همراه می شود و گاه با شرکت در میدانهای مختلف اجتماعی و سیاسی و حتی حضور در عرصه های فکری و عقلی معنا می یابد».( رهبر معظم انقلاب ،۱۳۸۹/۰۸/۲۶ دیدار با مردم استان اصفهان)
الجهاد هو المبالغة و استفراغ ما في الوسع و الطاقة من قول أَو فعل و المبالغة و استفراغ الوسع في الحرب أَو اللسان أَو ما أَطاق من شيء. (السان العرب ج3 ص 135)
[3] روحيهى جهادى داشته باشيم؛ يعنى كار را براى خدا، با جديت و به صورت خستگىناپذير انجام دهيم – نه فقط به عنوان اسقاط تكليف – بلاشك اين حركت پيش خواهد رفت.(1390/01/01 در جمع زائران و مجاوران بارگاه ملکوتی ثامن الحجج علی بن موسی الرضا «علیه السلام)
جهاد یعنی «حضور و حرکت توأم با وظیفه شناسی و مبارزه مستمر با موانع رشد وپیشرفت.(۱۳۸۹/۰۸/۲۶ دیدار با مردم استان اصفهان)
دولت جمهوری اسلامی تمامی سعی و توان خود را در اداره هر چه بهتر مردم بنماید، ولی این به آن معنا نیست که آنها را از اهداف عظیم انقلاب که ایجاد حکومت جهانی اسلام است منصرف کند. (صحیفه نور، ج 21، ص 107- 108، چاپ اول).
[4] جهاد یعنی «حضور و حرکت توأم با وظیفه شناسی و مبارزه مستمر با موانع رشد وپیشرفت.(۱۳۸۹/۰۸/۲۶ دیدار با مردم استان اصفهان)
[5] از اين مهمتر، خدمتى است كه شما به خودتان ميكنيد. (89/06/31 در جمع جهادگران بسیج سازندگی)
[6] اين كارِ اردوهاى هجرت و حركت عظيم بسيج سازندگى يكى از بركاتش خدمترسانى است كه ميليونها نفر از اين خدمت شما به صورت مستقيم بهرهمند ميشوند.( 89/6/31 در جمع جهادگران بسیج سازندگی)
[7] اين حركت بايد به قلههاى عالى اهداف انقلاب برسد و به فضل پروردگار و به حول و قوهى الهى خواهد رسيد.( 89/6/31 در جمع جهادگران بسیج سازندگی)
دولت جمهوری اسلامی تمامی سعی و توان خود را در اداره هر چه بهتر مردم بنماید، ولی این به آن معنا نیست که آنها را از اهداف عظیم انقلاب که ایجاد حکومت جهانی اسلام است منصرف کند. (صحیفه نور، ج 21، ص 107- 108، چاپ اول).
[8] ( 89/6/31 در جمع جهادگران بسیج سازندگی)
[9] بیانات در دیدار شرکتکنندگان در نهمین همایش ملی «نخبگان فردا»
[10] يك روز شايد فكر مىشد كه جهاد يك حركت گلخانهيى است كه براى نمونهسازى درست كرديم. امروز اين گلخانه دارد فضاى جامعه را به گلستان تبديل مىكند. نه تنها به نمونهسازى اكتفا نكرده، بلكه بركات خودش را دارد سرريز مىكند.(1/4/1383 ديدار با هيأت علمى و كارشناسان جهاد دانشگاهى)
