جمهوریت در بیان و تفکر امام خمینی(ره)
از آغازی که امام خمینی، از رژیم «جمهوری اسلامی» سخن گفتند (شاید از مهر 1357 به بعد)، مهمترین پرسش این بود که جمهوریِ مقصودِ امام، چه خصوصیاتی دارد؟ شاید بتوان گفت هم اکنون نیز، یکی از پرسشهای مهم نسل سوم و چهارم انقلاب از پدران خود و بزرگان سیاست کشور، همین مطلب باشد. بهترین و روشنترین پاسخ اما، نه دست بزرگان و تئوریسینهای جناحهای راست و چپ، که در کلمات و سخنان مستند و به جا مانده از امام است.
امام خمینی در پاسخ سؤال خبرنگار خارجی که از آزادیهای دموکراتیک در رژیمِ جایگزینِ حکومتِ شاهنشاهی پرسید، گفتند: «دولت اسلامى، يك دولت دموكراتيك به معناى واقعى است.»(1) و از دموکرات بودن و رعایت اصول دموکراسی در رژیمِ مدِ نظرِ خود، در سخنان و مصاحبههای دیگر دفاع کردند(2) و تأکید کردند که در حکومتِ جمهوری اسلامی، «جمهورى، به همان معنايى است كه همه جا جمهورى است».(3)
نظام دموکراسی، دارای اصولی است که قوامِ دموکراسی، به حفظ آن اصول وابسته است. مهمترین آنها عبارتند از حق مشارکت عمومی، برابری، آزادی، رأی اکثریت و حقوق اقلیت، که تمام آنها در تبیین ایشان از رژیم جمهوری اسلامی، نمایان است.
حق مشارکت عمومی و رأی اکثریت: امام خمینی، اصل حاکمیتِ رژیم جمهوری اسلامی را «متكى بر آراى عمومى و رفراندم عمومى»(4) میدانند و تعیین شرایط و مقتضیاتِ شکلِ نهاییِ آن را منوط به نظر نهایی مردم میکنند.(5) حتی برای مردم این حق انتخابِ آزادانه را قائلند تا به رژیم گذشته بازگردند: «رژيم جمهورى اسلامى […] بايد با آراى مردم درست بشود و به آراى مردم مىخواهيم مراجعه كنيم براى مجلس مؤسسان، و براى تشكيل يك حكومتى كه خود مردم ميل دارند؛ حالا آن جمهورى اسلامى را خواستند، نخواستند رژيم شاهنشاهى؛ اختيار با خودشان است.»(6) ایشان همچنین ادارۀ مملکت را به نمایندگانِ مردم تفویض کرده و میفرمایند: «در اين جمهورى، يك مجلس ملى، مركب از منتخبين واقعى مردم، امور مملكت را اداره خواهند كرد.»(7)
برابری و آزادی: امام خمینی، اساس حکومت جمهوری اسلامی را بر آزادی و استقلال کشور میدانند(8) و در صحبتهای متعدد خود، بر «آزادی همه جانبه»،(9) آزادی فعالیت گروهها و احزاب،(10) آزادی مطبوعات(11) و آزادی انتقاد از قوای حاکمه پای میفشرند: «اشتباهات را بايد بگوييد. همه آزادند در گفتن. بنويسند، بگويند، در روزنامهها بنويسند.»(12) و در رابطه با آزادی ابراز عقیده، تصریح کردهاند که «در جمهورى اسلامى، هر فردى از حق آزادى عقيده و بيان، برخوردار خواهد بود.»(13)
حقوق اقلیت: طبق نظر امام خمینی، اقلیتهای مذهبی و سیاسی در جمهوری اسلامی کاملاً آزادند،(14) «بايد از حقوق طبيعى خودشان -كه خداوند براى همۀ انسانها قرار داده است- بهرهمند شوند»(15) و حتی «كمونيستها نيز در بيان عقايد خود آزادند»(16) و جالبتر اینکه، ایشان «از يهوديان ايرانى كه به فلسطين هجرت كرده» دعوت کردند «كه به وطن خود برگردند و آزادانه و محترمانه به زندگى خود ادامه دهند.»(17)
امام خمینی زنان را نیز دارای حقوق برابر با مردان میداند؛ از جمله در «حق تحصيل، حق كار، حق مالكيت، حق رأى دادن [و] حق رأى گرفتن. در تمام جهاتى كه مرد حق دارد، زن هم حق دارد. […] اسلام خواسته است كه زن و مرد، حيثيت انسانىشان محفوظ باشد.»(18)
لیکن این آزادیها مادامی امکان بروز دارد که مخل منافع عمومی و مصالح ملی قرار نگیرد و إلا به ضرورت عقلی و به حکم قانون –نظیر تمام جوامع متمدن- تحدید آنها الزامی است.
□
اما نقطۀ افتراقِ رژیم مورد نظر امام با دموکراسیهای متداول جهان، این است که «اين جمهورى، بر يك قانون اساسىاى متكى است كه قانون اسلام است. اينكه ما جمهورى اسلامى مىگوييم، براى اين است كه هم شرايط منتخب و هم احكامى كه در ايران جارى مىشود، اينها بر اسلام متكى است؛ لكن انتخاب با ملت است»(19) و امام اساساً دموکراسی و آزادیهای مشروع آن را مبتنی بر اسلام و ملهم از سیرۀ پیامبر اعظم(ص) و حضرت امیر(ع) میدانند: «در اسلام، دموكراسى مندرج است و مردم آزادند در اسلام؛ هم در بيان عقايد و هم در اعمال.»(20) «حكومت جمهورى اسلامىِ موردِ نظرِ ما از رويۀ پيامبر اكرم(ص) و امام على(ع) الهام خواهد گرفت و متكى به آراى عمومى ملت خواهد بود.»(21) لذا در باور ایشان، اسلامیت و جمهوریت، نه تنها با یکدیگر تغایر و مخالفت ندارند، بلکه از یک محل نشأت میگیرند.
مجموعۀ این مبانی و تفکرات، امام را به آنجا رساند که در برابر کسانی که از «جمهوری دموکراتیک» یا -در مقابل آنان- از «حکومت اسلامی» سخن میراندند، جملۀ مشهور «جمهورى اسلامى؛ نه يك كلمه كم، نه يك كلمه زياد» را بیان کنند و از مردم دعوت نمایند تا به «جمهوری اسلامی» رأی دهند.(22)
پینوشتها:
* امام خمینی، سید روح الله: «صحيفه امام»، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى، تهران، 1386، چهارم، ج8، ص173.
(1) پیشین، ج4، ص410.
(2) به عنوان نمونه ن. ک. پیشین، ص309 و 503 و پیشین، ج5، ص311 و 429.
(3) پیشین، ج4، ص479.
(4) پیشین، ج3، ص514 و 515.
(5) پیشین، ج4، ص245.
(6) پیشین، ج6، ص153.
(7) پیشین، ج4، ص244.
(8) پیشین، ص354.
(9) پیشین، ص501.
(10) پیشین، ج6، ص153 و ن. ک. پیشین، ج5، ص482.
(11) پیشین، ج5، ص416.
(12) پیشین، ج4، ص432.
(13) پیشین، ج5، ص139 و ن. ک. پیشین، ص476 و پیشین، ج4، ص411.
(14) پیشین، ج4، ص363 و پیشین، ص411 و پیشین، ج5، ص185.
(15) پیشین، ج4، ص364 و ن. ک. پیشین، ص244.
(16) پیشین.
(17) پیشین، ج5، ص74.
(18) پیشین، ص189.
(19) پیشین، ج4، ص479.
(20) پیشین، ج5، ص468.
(21) پیشین، ج4، ص334.
(22) پیشین، ج6، ص353.
