مقدمه

در تبیین حركت و جنبش‌های سیاسی مسلمانان، مهم‌ترین پایه‌ی زیربنایی آنان را اعتقاد به قرآن و اهل بیت(علیهم‌السلام) تشکیل می‌دهد. ایمان بر طبق معیار و مبانی قرآن كریم، عقیده‌ی ذهنی مجرد نیست. برای یك مسلمان واقعی با زیربنای فكری و عقیدتی محكم، مبارزه با ظلم و ستم و تلاش برای استقرار عدالت، ریشه در اعتقاد خالصانه‌اش به توحید و الوهیت دارد. اعتقاد به اصل«اِعدلوا هُوَ اَقرَبُ للتقّوی»(1) چارچوب زندگی سیاسی- اجتماعی یك مسلمان واقعی را مشخص می‌سازد و او را در مسیر پیوستن به سپاهیان الهی و مبارزه با سپاهیان شیطان، یعنی ظالمان و ستمگران، وا می‌دارد.

در این نوشتار، به طور خاص با هدف بررسی نقش قرآن كریم در شكل گیری انقلاب اسلامی ایران و با تمرکز بر اندیشه‌ی معمار کبیر انقلاب حضرت امام خمینی(ره)، از باب نمونه به برخی از مبانی قرآنی تفكر سیاسی و دینی مسلمانان ایران در زمینه‌ی تأثیر پذیری انقلاب اسلامی ایران از قرآن اشاره می‌شود.

1. پیروی از امامان و رهبران صالح

در فرهنگ سیاسی قرآن، امامت به دو گونه‌ی متفاوت مطرح شده است:

الف. امامت انسان‌های صالح و متقی، که بر عهده‌ی انبیا، برگزیدگان آن‌ها و مستضعفان با ایمان نهاده شده است؛(2)

ب. امامت فاسقان و بدكاران، که در اصطلاح قرآن كریم با عنوان ائمه‌ی كفر تعبیر شده است و مسلمانان به مبارزه و قتال با ایشان فرا خوانده شده‌اند.(3)

قرآن كریم، با تفكیك میان این دو دسته رهبر و پیشوا در جامعه، تكلیف مسلمانان را در انتخاب امام و پیروی از آن مشخص می‌سازد. براساس این، حكم راندن و حاكمیت در جامعه‌ی بشری، حقی الهی است كه از ربوبیت و هدایت الهی سرچشمه می‌گیرد. خداوند، این مسؤولیت خطیر را در مرحله‌ی نخست بر عهده‌ی انبیا نهاد، كه از خصلت عصمت برخوردارند، اما در شرایطی كه معصومان در جامعه حضور ندارند، این وظیفه برعهده‌ی كسانی است كه شرایط آن را پیشوایان معصوم و شرع مقدس اسلام تعیین نموده‌اند. انتخاب مردمی نیز در چارچوب همین صفات و شرایطِ مشخص شده در شرع اسلام قرار می‌گیرد.(4) همچنین انتخاب رهبری انقلاب اسلامی ایران در قالب اصل پیشرفته‌ی ولایت فقیه از سوی مردم در همین چارچوب قرار دارد.

از نظر امام(ره)، حكومت اسلامی پایه‌اش بر عشق و اعتماد متقابل مردم و رهبری صالح و عادل است؛ از این رو ‌فرمودند: «اگر فقیهی یك مورد دیكتاتوری بكند، از ولایت می‌افتد.»(5)

مقام معظم رهبری در معرفی حضرت امام (ره) می‌فرمایند: «امام‏خمینی(ره) آن چنان بزرگ بود كه در میان بزرگان و رهبران جهان و تاریخ، به جز انبیا و اولیای معصومین (علیهم‌السلام)، به دشواری می‏توان كسی را با این ابعاد و با این خصوصیات تصور كرد… آن بزرگوار، قدرت ایمان را با عمل صالح، اراده‌ی پولادین را با همت‏ بلند، شجاعت اخلاقی را با حزم و حكمت، صراحت لهجه و بیان را با صدق و متانت، صفای معنوی و روحانی را با هوشمندی و كیاست، تقوا و ورع را با سرعت و قاطعیت، ابهت و صلابت رهبری را با رقت و عطوفت و خلاصه، بسی خصال نفیس و كمیاب را كه مجموعه‌ی آن در قرن‏ها و قرن‏ها به ندرت ممكن است در انسان بزرگی جمع شود، همه و همه را با هم داشت. الحق شخصیت آن عزیز یگانه، شخصیتی دست نیافتنی و جایگاه والای انسانی او، جایگاهی دور از تصور و اساطیر گونه بود.»(6)

2. امر به معروف و نهی از منكر

نقش خداوند برای هر مسلمان در تعیین سرنوشت جامعه‌اش و بازتابی كه اعمال دیگران در سرنوشت او و دیگران دارد، و همچنین تعهدی كه یك مسلمان باید در پذیرش مسؤولیت‌های اجتماعی داشته باشد، ایجاب می‌كند كه وی در قبال وقایعی كه در اطراف او اتفاق می‌افتد، بی‌تفاوت نماند. قرآن كریم، این اصل را تحت عنوان امر به معروف و نهی از منكر، جزئی از فرایض اجتماعی قرار داده و یكی از مبانی اندیشه‌ی سیاسی ‌و اركان حیات سیاسی مسلمانان تلقی نموده است. اهمیت قرآن برای این اصل به حدی است كه خداوند انسان‌هایی را كه از عمل به آن سرپیچی كنند، زیان‌كار و اهل خسران معرفی می‌نماید.(7)

مطابق این اصل، مسلمانان موظفند از هرگونه انحراف و كجروی در جامعه جلوگیری كرده و در صورت امكان، به جهاد و مبارزه قیام كنند. سرکرده‌ی رژیم پهلوی، نماد آشكار اسلام ستیزی و گسترش فساد و فحشا در جامعه‌ی اسلامی ایران، گفت: «من اعلام می‌كنم كه ما، سلسله‌ی پهلوی، به چیزی جز ایران عشق نمی‌ورزیم و برای چیزی جز حرمت ایرانیان تعصب نداریم.»(8)

غافل از آن كه این ایران و ایرانیانی كه او از آن سخن می‌گفت، دارای ریشه‌های عمیق مذهبی و شیعی بودند و لذا پیروی از این اصل یكی از مهم‌ترین زمینه‌های فكری در شكل‌گیری انقلاب اسلامی ایران به شمار می‌آید.

با پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی ایران و تأسی از قیام امام حسین(ع) که فلسفه‌ی اصلی آن، احیای امر به معروف و نهی از منکر بود، بدون شک یکی از عواملی که رژیم شاه سرنگون شد و انقلاب اسلامی ایران تداوم پیدا کرد، عمل کردن به همین فریضه‌ی الهی بود.

انقلاب اسلامى ایران، خود یکى از ثمرات مهم و نتایج با ارزش اصل مسلّم امر به معروف و نهى از منکر در جنبه‌هاى سیاسى و حکومتى آن است و براى حفظ و گسترش آن، به همین اصل متمسک شده است.

سعى مسلمانان قبل و بعد از انقلاب و رشد و نمو اسلام ناب محمدى، با بهره‌گیرى از سنت‌هاى انقلابى آن نظیر امر به معروف و نهى از منکر و آشنا نمودن دیگران با آن بوده است. و در واقع، اجراى این امر باعث برقرارى حکومت الهی، حمایت مستضعفان، استقلال و آزادی، مبارزه با استکبار و استبداد و استعمار و استثمار در بعد از انقلاب شده و این امر کم و بیش در کشورهاى مسلمان دیگر تجلى کرده است. لذا براى تداوم انقلاب اسلامى و گسترش آن، باید عقاید سیاسی، اجتماعى و احکام اسلامى به صحنه‌ی‌ ظهور و عمل در آید و تبلیغ شود.

انقلاب اسلامى در پى تغییر سیستم سیاسى طاغوت و ارزش‌هاى غیر اسلامى حاکم در جامعه‌ی آن روز بود و پیروزى آن، بر سه رکن مهم و اساسى مکتب اسلام، رهبرى ولایت فقیه و مردم استوار است و تداوم آن نیز با بقاى این سه رکن خواهد بود.(9)

امام خمینى‌(ره)، هدف از نهضت اسلامى را چنین بیان مى‌کنند: «ما براى آن نهضت کردیم که اسلام و قوانین اسلام، قرآن و قوانین اسلام، قرآن و قوانین قرآن در کشور ما حکومت کند.»(10)

3. ظلم ستیزی

در قرآن كریم آیات بسیاری به مبارزه با ظلم و محكوم نمودن آن و یا تبیین آثار و پیامدهای آن اختصاص یافته است.

از منظر قرآن، مبارزه با ظلم و حذف آن از صحنه‌ی جامعه‌ی بشری، مسؤولیت اجتناب‌ناپذیر انسان مسلمان است. در آیات متعدد قرآن كریم، نه تنها ظلم كردن منع گردیده، بلکه پذیرش ظلم‌ و تن دادن به آن نیز محكوم شده و خداوند برای آن مجازاتی سخت وعده داده است؛ چنان‌كه در سوره‌ی هود به انسان‌ها هشدار می‌دهد: «تكیه بر ستمگران نزنید، كه آتش دامنگیرتان خواهد شد.»(11)

مبارزه‌ی بی‌امان با رژیم پهلوی، یكی از پیامدهای روشن عمل به این اصل الهی و قرآنی است. امام امت(ره) با توجه به تأثیر شهادت و ظلم ستیزی حسینی بر انقلاب اسلامی، فرمودند:

«نهضت دوازده محرم و پانزده خرداد [1342] در مقابل كاخ ظلم شاه و اجانب، به پیروی از نهضت مقدس حسینی چنان سازنده و كوبنده بود كه مردانی مجاهد و فداكار تحویل جامعه داد.»(12)

4. دعوت به برپایی و گسترش عدالت در جامعه و نفی تبعیض

استقرار عدالت و گسترش آن در جامعه‌ی بشری، از چنان جایگاهی برخوردار است كه قرآن كریم آن را یكی از اهداف مهم انسانی و فلسفه‌ی بعثت انبیا شمرده است:

«لَقَد اَرسَلَنا رُسُلَنا بالبیّنات وَ اَنزَلنا مَعَهُم الكِتابَ و المیزان لِیَقومَ النّاس بِالقِسط»؛

همانا ما رسولان خود را با دلیل‌های روشن(معجزات) فرستادیم و با آنان كتاب و میزان نازل كردیم، تا مردم به عدل و داد قیام كنند.»(13)

در منطق قرآن كریم، همه‌ی انسان‌ها از یك پدر و مادر و دارای كرامت انسانی واحدند. در این دیدگاه، هرگونه تمایز و تبعیض اجتماعی و یا افتخار و تفرقه طلبی در صحنه‌ی حیات سیاسی و اجتماعی، به دور از عدالت و انصاف تلقی می‌شود، بلكه تنها راه كسب امتیاز از نگاه قرآن، تقوا و فضلیت شمرده شده است.(14)

یكی از عوامل مهم شكل‌گیری انقلاب اسلامی ایران، توجه و عمل به این اصل قرآنی است. رژیم ستمگر پهلوی نمونه‌ی بارز بی‌عدالتی، ایجاد تبعیض و بیدادگری در جامعه بود. قیام مردم ایران علیه این رژیم در راستای تحقق نظامی مبتنی بر عدالت و عمل به دستورات صریح قرآن كریم بود.

رابرت كالستون ـ دانشمند كانادایی ـ‌ درباره‌ی عدالت محوری انقلاب اسلامی می‌گوید: از نظر من كه یك غربی و فردی غیر مسلمان هستم، این معجزه است كه یك انقلاب مكتبی و الهی بتواند در جهان امروز این‌طور تحقق پیدا كرده و در جهت استقرار عدالت به پیش برود. این انقلاب، بدون شك، از جانب خداوند حمایت می‌شود.

حضرت امام(ره) در مقدمه‌ی كتاب ولایت فقیه، اسلام را این گونه معرفی می‌کنند:

«اسلام، دین افراد مجاهدی است که به دنبال حق و عدالتند؛ دین کسانی است که آزادی و استقلال می‏خواهند؛ مکتب مبارزان و مردم ضد استعماری است. اما این‌ها اسلام را طور دیگری معرفی کرده‏اند و می‏کنند. تصور نادرستی که از اسلام در اذهان عامه به وجود آورده و شکل ناقصی که در حوزه‏های علمیه عرضه می‏شود، برای این منظور است که خاصیت انقلابی و حیاتی اسلام را از آن بگیرند و نگذارند مسلمانان در کوشش و جنبش و نهضت‏ باشند، آزادی‌خواه باشند، دنبال اجرای احکام اسلام باشند، حکومتی به وجود بیاورند که سعادتشان را تأمین کند و چنان زندگی داشته باشند که در شأن انسان است.»(15)

مقام معظم رهبری، پیام اصلی انقلاب اسلامی ایران را عدالت می‌دانند؛ چرا که در سایه‌ی عدالت، تمام حقوق و مطالبات و تکالیف و وظایف، تحقق عینی می‌یابند. ایشان با اشاره به این که در دنیا هر جا ندای عدالت‌خواهی بلند شده، این انقلاب آن‌جا را با خود و از خود و متناسب با خود یافته و با حق‌جویان و عدالت‌خواهان عالم، همراهی کرده است(16)، یادآور می‌شوند: «بسیاری از عدالت‌خواهان، آزادی خواهان و مبارزان با ظلم و تبعیض، در شرق و غرب و قاره‌های پنج‌گانه‌ی عالم می‌گویند: ما از انقلاب شما این درس را آموختیم. و راست می‌گویند»(17)؛ زیرا «امروز مهم‌ترین حرف نظام اسلامی، عدالت است. امروز ما می‌خواهیم عدالت اجرا شود. همه‌ی تلاش‌ها و مجاهدت‌ها برای این است که در جامعه، عدالت تأمین شود؛ که اگر عدالت تأمین شد، حقوق انسان و کرامت بشری هم تأمین می‌شود و انسان‌ها به حقوق و آزادی خود هم می‌رسند. بنابراین، عدالت محور همه چیز است.»(18)

ایشان عدالت را پیام اسلام برای همه‌ی جوانان دنیا معرفی می‌نمایند و جاذبه‌ی این شعار پرمحتوای نظام جمهوری اسلامی را برای جوانان دیگر کشورها نیز یادآور می‌شوند:

«امروز پیام اسلام، پیام جذّابی است. پیام ما، پیام عدالت است؛ پیام ما، پیام نجات انسان‌ها و نجات جوان‌هاست. وقتی ما اسم جوان را می‌آوریم، فقط به جوان‌های جامعه‌ی خودمان نگاه نمی‌کنیم. امروز نسل جوان در دنیا، غرق در بدبختی و نابسامانی است. رنج‌ها، فشارهای روحی و عصبی و ابهام آینده، امروز نسل‌های جوان را در سرتاسر دنیا بر اثر دوری از معنویت، زیر فشار قرار می‌دهد.»(19)

 

5. وعده‌ی الهی به پیروزی حق بر باطل

قرآن در مبارزه‌ی مداوم حق و باطل، انسان را به جانبداری و پاسداری از حق فرا می‌خواند و هشدار می‌دهد كه مبادا مشكلات و هواهای نفسانی در این پیكار، امر را بر انسان مشتبه كند و از پیروی حق و مبارزه با باطل باز دارد، كه همیشه حق پیروز است.(20)

«بل نقذفُ بالحقّ علی الباطل فیدمَغُهُ فاذا هو زاهقٌ»؛

بلكه حق را بر باطل می‌افكنیم كه آن را در هم می‌شكند و باطل نابود می‌شود.(21)

حضرت امام(ره) با امید به پیروزی حق بر باطل مطابق وعده‌ی تخلف ناپذیر الهی، مردم ایران را برای آغاز و ادامه‌ی مبارزه با رژیم ستم‌شاهی، دلگرم ساختند و سختی‌ها و مشكلات مبارزه را برای ایشان آسان نمودند.

6. استكبارستیزی و نفی وابستگی به بیگانگان

از دیدگاه قرآن كریم؛ خود بزرگ بینی، سلطه جویی و به یوغ كشیدن انسان‌ها، گناهی در حد شرك و منشأ ارتكاب ظلم و جرایم ضد انسانی و طغیانگری است. در منطق قرآن، استكبار هیچ‌گاه دارای موضع حق نبوده و اعمال آنان همواره از هواهای نفسانی و خواسته‌های شیطانی سرچشمه می‌گیرد. خطر استكبار در حیات سیاسی ملت‌ها تجلی می‌یابد. این خصلت شیطانی با زیر پا نهادن حقوق انسان‌ها و بهره‌گیری از قدرت برتر و زورگویی، تمامی امكانات و نیروها و ارزش‌های بشری را در خدمت هواهای نفسانی و خواسته‌های شیطانی فرد یا گروهی خاص قرار می‌دهد و مستضعفان را به اطاعت از خود وا می‌دارد. نمونه‌ی بارز این خصلت شیطانی مطابق روایت قرآن كریم در فرعون تجلی یافت.(22)

خداوند در سوره‌ی هود با نفی وابستگی به ستمگران، خطاب به مسلمانان می‌فرماید: «تكیه بر ستمگران نزنید كه آتش دامنگیرتان خواهد شد و در برابر خدا یاوری نخواهید داشت و مورد یاری قرار نخواهید گرفت.»(23)

از مهم‌ترین خصلت‌های استكبار، ایجاد استضعاف در جامعه‌ی بشری است و لذا در منطق قرآن، استضعاف یكی از عوامل قیام و انقلاب بر ضد مستكبران است؛ چنان‌كه در انقلاب اسلامی ایران كه به فرموده‌ی بنیانگذار جمهوری اسلامی، تجّلی قیام مستضعفان علیه مستكبران بود، به خوبی شاهد این وضعیت بودیم. خداوند، مستضعفان را برای بیرون آمدن از یوغ اسارت مستكبران نویدهای بسیار داده، تا آن‌جا كه آنان را وعده داده است كه در نهایت، وارثان و پیشوایان زمین خواهند شد:

«و نُریدُ اَن نَمُنَّ علی الَّذین استُضعِفوا فی الارضِ وَ نَجعَلَهُم ائمَّه و نجعلَهُمُ الوارثین»

و ما اراده كردیم كه به محرومان و مستضعفان در زمین نعمت بخشیم و آنان را پیشوا و وارثان زمین قرار دهیم.

امام خمینی(ره)، اسلام ناب محمّدی را در صحنه‏های اجتماعی و مبارزه با استکبار و الحاد نشان دادند و با کنار زدن نظام طاغوتی، به اصلاح امور امت و تحکیم پایه‏های حکومت اسلامی در ایران و طرح ایدئولوژی اسلام به عنوان تنها راه نجات بشریت در جهان پرداختند.

آنچه در این انقلاب غیرقابل انکار و چشمگیر است، تأثیر تعیین‏کننده‌ی اسلام به عنوان محرک انقلاب و نیز نقش علمای آگاه به زمان، دارای بینش اصیل اسلامی و برخوردار از صداقت، تقوا، استحکام رأی و برخوردار از پایگاه مردمی در بسیج و تمرکزبخشی توده‏ها، در پرتو اندیشه‌ی دینی است، و همین هویت اسلامی انقلاب و دست‏پروردگان آن بود که امپریالیسم را در شکل شرک و الحاد و در دو قالب شرقی و غربی‌اش، به چالش طلبید.

در قرنی که گمان می‏رفت هرگونه انقلاب و یا حتی هر حرکت اجتماعی باید در چارچوب ایدئولوژی‌ها و الگوهای متعارف غربی و کاپیتالیستی یا سوسیالیستی صورت گیرد، انقلاب اسلامی با هنجارهای فرهنگی و سیاسی نوینی که در جهان معاصر هنوز ناشناخته و غریب می‏نمود، ضمن ساقط کردن نظام چند هزار ساله‌ی شاهنشاهی، موجودیت نظام نوینی به نام «جمهوری اسلامی» را اعلام داشت و حوادث متعدد و گوناگونی که در فاصله‌ی این سه دهه رخ داده، بیانگر این حقیقت است که امواج جهانی انقلاب رو به گسترش بوده و حضور خود را به عنوان یک واقعیت انکارناپذیر به نمایش گذاشته است.(24)

7. عمل به اصل قرآنی سازش ناپذیری در مبارزه

در طول تاریخ، بسیاری از جنبش‌ها و نهضت‌های مردمی و سیاسی به دلیل كشانده شدن به سازش با دشمن و دست كشیدن از اصول و اهداف و فدا كردن آن برای رسیدن به مسایل جنبی و كم اهمیت، با شكست مواجه شده‌اند. انقلاب اسلامی ایران از معدود انقلاب‌های مردمی و سیاسی است كه در طول مبارزه تا پیروزی انقلاب اسلامی و پس از آن، گرفتار این آفت نشد و همواره نیز به دلیل حفظ همین روحیه‌ی انقلابی و سازش ناپذیری، با خشم استكبار جهانی مواجه بوده است؛ اما رهبر انقلاب و مردم ایران با پیروی از آموزه‌های دینی و آیات محكم الهی، هرگز حاضر نیستند تن به سازش دهند. قرآن كریم در سوره‌ی آل عمران با تجلیل از پایداری خداپرستان در مبارزه علیه دشمنان، می‌فرماید:

«چه بسیار پیامبرانی كه خداپرستان فراوانی در كنارشان جنگیدند و در مقابل دشواری‌هایی كه در راه خدا به آن‌ها می‌رسید، ضعف نشان ندادند و تن به زبونی و تسلیم ندادند و خدا پایداران را دوست دارد.»

همچنین در آیه‌149 از همین سوره با تهدید نسبت به كسانی كه در برابر دشمنان سر تسلیم و سازش فرو می‌آورند، آمده است: «ای كسانی كه ایمان آورده‌اید، اگر از كافران اطاعت كنید، شما را به گذشته (سیاه) باز گردانند و زیان‌كار خواهید شد.»

از ویژگی‌های منحصر به فرد حضرت امام خمینی(ره)؛ فقاهت، شجاعت، خلوص و عرفان، سازش ناپذیری و قاطعیت ایشان بود؛ تا جایی كه نقش پر قدرتی را برای ایشان ایجاد كرده و این نقش رهبری در چگونگی گرفتن تصمیمات در ابعاد داخلی و خارجی از اهمیت فوق العاده‌ای برخوردار بود.(25)

حضرت امام(ره) می‌فرمودند: «ما تحت رهبری پیغمبر اسلام این دو كلمه را می‌خواهیم اجرا كنیم؛ نه ظالم باشیم و نه مظلوم.»(26)

سخن پایانی

امروزه اشتیاق جوامع بشری به آشنایی بیش‌تر با تعالیم قرآن كریم، نه تنها در میان مسلمانان، بلكه در اغلب كشورهای جهان شور و شوقی عجیب به راه انداخته است. طراحی توطئه‌های گوناگون و برنامه‌ریزی‌های گسترده و حساب شده از سوی ایادی شرك و الحاد علیه قرآن و مكتب اسلام، نشان دهنده‌ی مهلك بودن ضربات قرآن بر كانون‌های ظلمت و تباهی است، كه روز به روز به بیداری بیش‌تر جوامع انسانی انجامیده است.

امروزه مسلمانان جهان بی‌صبرانه منتظرند تا به بركت حركت فراگیر اسلامی در جهان، كه با الهام از تعالیم حیات‌بخش قرآن كریم در ایران اسلامی با رهبری معمار كبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی(ره)، به تأسیس نظام جمهوری اسلامی انجامیده است، بار دیگر این تعالیم، راهگشای حل مشكلات دیگر كشورها شود و آنان را به سوی دنیایی مترقّی، عزّتمند و الهی رهنمون سازد.

پی نوشت:

1. مائده، 8.
2. بقره، 124؛ انبیاء، 73؛ قصص، 5.
3. توبه، 12
4. ر.ك: یوسف، 40و 67؛ انعام، 57؛ ص، 26؛ نساء، 58 و 105.
5. صحیفه‌ی امام، ج9، سخنرانی امام در جمع انجمن‌های اسلامی، 30/6/58.
6. محمد سپهری، خورشید بی‌غروب، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1369، ص‏7.
7. عصر، 3.
8. ماروین زونیس، شكست شاهانه، ترجمه‌ی عباس مخبر، تهران، طرح نو، 1370، ص 152.
9. محسن، قرائتی، امر به معروف و نهى از منکر، ص 88.
10. صحیفه‌‌ی نور، ج 8، ص 171.
11. هود، 113.
12. صحیفه‌ی نور، ج‏2، ص‏11.
13. حدید، 25.
14. حجرات، 13.
15. امام خمینی، كتاب البیع، ج2، ص617؛ به نقل از ماهنامه‌ی موعود، شماره‌ی 62.
16. فصلنامه‌ی معرفت، ش 109، عدالت خواهی از دیدگاه رهبر معظم انقلاب، صص112 ـ 113.
17. بیانات مقام معظّم رهبری در مراسم سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی(ره) در مرقد مطهّر امام(ره)، 14 خرداد 1374.
18. بیانات مقام معظّم رهبری در خطبه‌های نمازجمعه تهران، 23 آبان 1382.
19. بیانات مقام معظّم رهبری در سالروز عید سعید غدیرخم، 24 اسفند 1379.
20. آیت الله هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما، ج 11، ص 321.
21. انبیاء، 18.
22. تفسیر راهنما، ج13، ص 438.
23. هود، 113.
24. فصلنامه‌ی اندیشه‌ی حوزه، ش 15، انقلاب اسلامی، رستاخیز استکبار ستیزی، ص 4.
25. سید صادق حقیقت، مسؤولیت‌های فراملّی در سیاست خارجی دولت اسلامی، تهران، مركز تحقیقات استراتژیك ریاست‌جمهوری، 1376، صص 520.
26. صحیفه‌ی نور، ج14، ص 68، 22/11/59.