مقدمه
سرمایه هاى مادى و دنیوى مانند ثروت و مقام براى استفاده و بهره بردارى بیشتر، نیازمند حفظ و نگهدارى هستند. لذا هر سرمایه دارى براى حفظ اموال خود تدابیرى مى اندیشد.
سرمایه هاى معنوى مانند اشك چشم، حالت ذكر و تفكر و… نیز جهت حفظ و استفاده بیشتر نیازمند تدابیرى هستند.
ماه مبارك رمضان فرصتی مغتنم برای خودشناسی وتحول، ماه تصمیم و حركت، ماه خودسازی و شبها و روزهایش زمان خجسته ای برای رشدو بلوغ و كسب سرمایه های معنوی و الهی است. این ماه، ماه خالص شدن و زدودن ناخالصی ها و ماهی است كه با استفاده از لحظات و ساعاتش میتوان زمینه سعادت و خوشبختی خود و دیگران را فراهم ساخت و به زندگی معنا و هویت بخشید.
اکنون که این ماه مبارک و پر فیض رو به پایان است، باید برای حفظ آنچه از معنویات و دعا و نماز و قرائت قرآن به دست آورده ایم، برنامه ای ویژه و مراقبت هایی خاص بیاندیشیم. ما باید معنویت كسب شده را واقعاً یك سرمایه به حساب آوریم، دیگران هرگونه مى خواهند فكر كنند و بگویند.
امام كاظم (ع) می فرمایند: «یا هشام لو كان فى یدك جوزة و قال الناس لؤلؤه ما كان ینفعك و انت تعلم انها جوزه و ان كان فى یدك لؤلؤه و قال الناس انّها جوزه ما ضرك وانت تعلم انّها لؤلؤه؛ ای هشام اگر در دست تو گردویی باشد و مردم بگویند گوهر است این سخن آنان به تو سودی نخواهد رساند در حالی که تو می دانی در دستت گردو است، و اگر در دست تو گوهری باشد و و مردم بگویند که گردوست، سخن آنان به تو ضرری نخواهد رساند در حالی که می دانی گوهری در دست داری.»([1])
امام سجاد (ع) در وداع با ماه مبارك رمضان مى فرمایند: «و اربحنا افضل ارباح العالمین»،([2]) بالاترین سودهاى عالم را بردیم و سرمایه هاى بزرگى كسب كردیم.
اگر پولى داشته باشیم با فرض از دست دادن آن در یك بى دقتى، چه اتفاق مى افتد؟ در راه سرگردان می گردیم، گرسنه مى مانیم و آواره مى شویم، باید منت دیگران را بكشیم و خجالت زده شویم و… .
فرداى قیامت نورى تابنده را به انسان نشان مى دهند و مى گویند كه این مال تو بوده ولى آن را از دست دادى (سوره اى از قرآن را حفظ كردى و فراموش كرد).
امام صادق (ع) مى فرمایند: «كونوا لنا زینا ولا تكونوا علینا شینا؛ ]شما شیعیان باید[ زینت ما باشید نه مایه سرافکندگی ما». این امر وقتى حاصل مى شود كه آن سرمایه ها را حفظ كرده و با از دست دادن آنها مقابل ائمه خجالت زده نشویم.
عوامل حفظ سرمایه هاى معنوى
- مسألت از خداوند متعال
«ربنا لا تزغ قلوبنا بعد اذ هدیتنا»
پیامبران، صالحان، امامان و شهدا هم در پناه بردن به حضرت حق خود را موفق به حفظ سرمایه ها دیدند. یوسف (ع): «قال معاذ اللّه ـ وما توفیقى إلاّ باللّه العلى العظیم».
باید از خطر واگذارى نفس خویشتن ترسید: «الهى لا تكلنى الى نفسى طرفة عین ابدا؛ خدایا حتی به اندازه چشم به هم زدنی مرا به حال خود وامگذار.»
- محبت و توسل به اهلبیت
آنانكه بعد از پیامبر تمام سرمایه هاى خود را از دست دادند ـ با اینكه لقب (سیف الاسلام) را از پیامبر دریافت كرده بودند ـ به خاطر آن بود كه ولایت را عملا رها كردند.
«یا ایها الذین آمنوا اتقوا اللّه وكونوا مع الصادقین»([3])، «اى كسانى كه ایمان آورده اید بعد از كسب معنویت و تقوا با راستگویان بایستید.» مصداق بارز راستگویان وجود مقدس اهل بیت هستند كه در روایات از پیامبر اعظم (ص) داریم: «مثل اهل بیتى كمثل سفینة من ركبها نجى و من تخلف عنها غرق؛ مثل اهل بیت من مانند کشتی ای است که هر که بدان سوار شود نجات یابد و هر که از آن بازماند غرق شود».([4])
راه هاى اتصال و ارتباط با اهل بیت:
هر روز دعاى عهد خواندن، مداومت بر قرائت زیارت عاشورا كه در سیره بسیارى از بزرگان مداومت بر زیارت عاشورا كاملا مشهود است. انس با زیارت جامعه كبیره، توسل به اهل بیت بعد از هر نماز اگر چه با دادن یك سلام به ساحت مقدسشان و دقت در پیروى از دستورات و فرامین آنها.
- تفكر و تذكر
این روایت زیاد گفته مى شود كه: «فكرة ساعة خیر من عبادة ستین سنة؛ ساعتی تفکر بهتر از شصت سال عبادت است» و به تحقیق این گونه است كه ساعتى تفكر مى تواند نعمت و سرمایه سال ها عبادت و كسب معنویت را براى ما فراهم سازد.
علماى اخلاق در تهذیب نفس سه امر را لازم مى دانند: مشارطه، مراقبه و محاسبه.
اگر انسان بتواند براى خود خلوتى تعیین كند و در تنهایى خود با تفكر در اعمال به تذكر دست یابد بهترین كار را براى حفظ سرمایه هاى معنوى خصوصا سرمایه پر ارزشی که از ماه مبارک رمضان برداشت کرده، به كار بسته است.
اگر میهمان ماه مبارک رمضان بتواند در بازگشت، خلوتى براى تفكر و تدبیر خویش فراهم نماید، بهترین عامل براى حفظ سرمایه هاى معنوى وى خواهد بود.
- تنظیم روابط فردى و تدبیر سلوك اجتماعى
طبیعت زندگانى انسان مى طلبد كه به مناسبت هاى مختلف با افراد ارتباط برقرار كند. در هر ارتباطى انسان تأثیراتى را از طرف مقابل مى پذیرد. لذا دقت در روابط و سلوك اجتماعى در حفظ سرمایه هاى معنوى بسیار مؤثر مى باشد. كه این ارتباط در چندین قالب شكل مى گیرد.
- دوستى
بهترین راه شناخت افراد دقت و بررسى دوستان وى مى باشد. لذا امیر المؤمنین على(ع) مى فرمایند: «الصاحب كالرقعة فاتخذه مشاكلا».
ـ دوست صالح و غیر صالح
قال رسول اللّه (ص) : «مثل الجلیس الصالح مثل العطار ان لم نعطك من عطره اصابك من ریحه و مثل الجلیس السوء مثل القین ان لم یحرق ثوبك اصابك من ریحه؛ مثل همنشین صالح مانند عطر فروش است که اگر از عطر خود به تو ندهد، بوی خوش آن به تو خواهد رسید و مثل همنشین بد مانند ؟؟؟ است که اگر لباست را به آتش نکشد، بوی بد آن به تو خواهد رسید».([5])
ـ ملاك انتخاب دوست
«اصحب من اذا اصحبته زانك، و اذا خدمته صانك واذا اردت منه معونة اعانك؛ با کسی همراه شو که وقتی همراهیش کردی تو را زینت دهد و اگر به او خدمت کردی از تو محافظت کند و اگر از او کمک خواستی تو را یاری رساند».([6])
- همسایه:
امیر المؤمنین على (ع) در روایتى سفارش به همسایه مى كند و مى فرماید: «پیامبر(ص) آنچنان به این امر وصیت مى فرمود كه ما گمان مى بردیم كه همسایه از انسان ارث مى برد».([7])
یعنى حوزه ارتباطى انسان با همسایه آنچنان حساس مى باشد كه مى تواند سعادت و ضلالت را براى انسان رقم زند. امام صادق (ع) در روایتى مى فرمایند: «حسن الجوار یعمر الدیار و یزید فى الاعمار»([8])، یعنى همسایه خوب آبادانى محیط زندگانى را فراهم مى كند و سرمایه عمر را زیاد مى گرداند.
- میهمانى
یكى از دقت هاى جدى براى حفظ سرمایه هاى معنوى توجه به شكل و نوع جلسات مهمانى است كه فرد ناخواسته در ارتكاب اعمالى قرار مى گیرد كه باعث از بین رفتن معنویت حاصله مى شود.
از راهكارهاى مهم در تدبیر سلوك اجتماعى، ارتباط با مكان هایى است كه مى توانند بهترین دوستى ها و هم جوارى ها و ضیافت ها را براى ما به همراه داشته باشند كه از جمله این مكان ها مى توان مسجد را نام برد. كه پیامبر اكرم(ص) آن را خانه هر پرهیزكار مى داند و مى فرمایند: «احب البلاد الى اللّه مساجدها؛ بهترین مکان هر شهر در نزد خدا، مساجد آن است».([9])
[1] . تحف العقول/406.
[2] . صحیفه سجادیه، دعاى امام سجاد(علیه السلام).
[3] . توبه/111.
[4] . بحار/ج 23/ ص 120.
[5] . میزان الحكمة/ج 9/ ص 50.
[6] . بحار الانوار/ ج 46/ ص 139.
[7] . نهج البلاغه/ نامه 47.
[8] . اصول كافى/ج 1/ص ژ667.
[9] . نهج الفصاحه/ ح 3287.
