دو حادثهی بسيار مهمّ و بزرگ در تاريخ اسلام رخ داد كه از يكى رسالت و از ديگرى امامت به وجود آمد. نخستين حادثه، نزول وحى بود كه رسالت پيامبر(ص) را در برداشت. دومين حادثه، غدير بود كه امامت را به وجود آورد و در حقيقت ادامهی رسالت بود. روز غدير و امامت همان قدر اهميت دارد كه روز بعثت و رسالت.
خداوند منّان نيز در قرآن به اين ارتباط اشاره كرده و فرموده است:
«يا ايّها الرسول بلّغ ما انزل اليك من ربّك وإن لم تفعل فما بلّغت رسالته واللّه يعصمك من النّاس ان اللّه لايهدى القوم الكافرين». (مائده، 67)
در آيهی ديگر كه همان روز و بعد از واقعهی غدير نازل شد، فرمود:
«اليوم اكملت لكم دينكم واتممت عليكم نعمتى و رضيت لكم الاسلام ديناً».(مائده،3)
به دليل اهميت روز غدير به عنوان بزرگترين و مهمترين اعياد اسلامى، براى آن آداب و اعمال و فضايل بىشمارى بيان شده است. در اين نوشته اعمال و آداب غدير تا حدّ امكان در آيينهی روايات نمايانده مىشود. قبل از هر چيز به چند نكته اشاره مىشود:
- كثرت اعمال و آداب اين روز بسيار فوقالعاده است و با اعمال هيچ روزى قابل مقايسه نيست؛
- در آداب و اعمال غدير، همهی گروهها مورد توجه و خطاب هستند و براى هر گروه با هر فكر و انديشه و هر سنّى، آدابى مناسب حال وجود دارد؛
- اعمال و آداب اين روز برخوردار از ويژگى جامعيّت است و به تمام ابعاد زندگى انسان (عبادى، سياسى، فقهى و…) مربوط مىشود.
از اين نكات استفاده مى شود كه معمار اين حادثهی مهم تاريخى، مىخواهد اين روز براى هميشه در تاريخ زنده باشد. در اين نوشته اين روز را در نگاه روايات تحت عناوين عبادى، اجتماعى و اخلاقى، و سیاسی دسته بندى مىكنيم و احاديث مربوط به آنها را مىآوريم.
آداب عبادى غدير
- نماز
الف. نماز شب غدير
ب. نماز روز غدير
ج. نماز مسجد غدير
- روزه: انبيا به جانشينان خود دستور مىدادند كه روز وصايت و امامت خود را عيد بدانند و روزه بگيرند. امام صادق (ع) در حديثی در فضيلت روزهی اين روز مىفرمايند: روزهی اين روز از عمل شصت سال برتر است.
در حديثی دیگر، بعد از روزهی غدير به روز مبعث اشاره شده و ثواب روزه هر دو روز برابر با ثواب روزهی شصت ماه دانسته شده است و اين، ارتباط حقيقى دو روز و اهميت آن دو را مىرساند. (1)
- دعا در شب و روز غدير
از پيشوايان اسلام دعاهاى مختلفى در شب و روز اين عيد بزرگ نقل شده است، كه اين مقاله گنجايش نقل آنها را ندارد. محدثان زيادى، اين ادعيه را نقل كردهاند؛ از جمله سيد بن طاووس و علامه مجلسى و محدث قمى كه مىتوان به كتب آنان مراجعه كرد. (2)
- ياد خدا و پيامبر(ص)
در آداب غدير تأكيد شده كه در اين عيد بزرگ با روزه و نماز، به ياد خدا و محمد(ص) و آل او(ع) باشيد.
- درود و صلوات بر پيامبر اكرم(ص)
- غسل
- حمد و ستايش پروردگار و سپاس او
علامه مجلسى چنين آورده است: «پیامبر (ص) فرمودند: از سنت است که مؤمن در روز غدیر صد مرتبه بگوید: «الحمدللّه الذى جعل كمال دينه وتمام نعمته بولايه اميرالمؤمنين على بن ابى طالب.» (3)
در حديث ديگرى آمده است: (غدیر) روز عبادت و شکر خدا و حمد اوست. (4)
- زيارت اميرالمؤمنين(ع)
مرحوم محدث قمى مى فرمايد:
«سومين عمل در روز غدير، زيارت حضرت اميرالمؤمنين (ع) است، كه سزاوار است كه انسان هر كجا باشد، سعى كند خود را به قبر مطهر آن حضرت برساند و براى آن حضرت در اين سه روز زيارت مخصوصى نقل شده كه يكى از آنها زيارت معروف به امين اللّه است، كه از نزديك و دور خوانده مى شود. (5)
- عبادت
امام رضا(ع) در ضمن حديث مفصلى كه در فضيلت و آداب آن روز دارد، مىفرمايد: «و آن (عید غدیر) روزی است که خداوند زیاد میکند مال کسی را که در آن عبادت کند… و آن روز عبادت است.» (6)
آداب اجتماعى و اخلاقى
- جشن و عيد گرفتن
در احاديث زيادى، غدير، روز عيد و بلكه بهترين عيد اسلامى دانسته شده، که شايسته است مردم آن روز را عيد بگيرند و جشن بر پا نمايند.
امام صادق(ع) فرمودند: «و آن (عید غدیر) عید بزرگ خداوند است و خداوند ـ عزّوجلّ ـ هیچ پیامبری را نفرستاد، مگر این که در این روز عید میگرفت و بزرگی آن را میدانست.» (7)
و رسول خدا(ص) فرمودند: «روز غدير خمّ برترین اعياد امّت من است و آن روزی است که خداوند مرا به نصب برادرم علی بن ابی طالب به عنوان پیشوا برای امتم امر کرد». (8)
- تبريك و تهنيت
در روايات به سه نوع تبريك اشاره شده است:
الف. تبريك به اميرالمؤمنين(ع) در روز غدير خم؛
ب. تبريك به پيامبر اكرم(ص)؛
ج. تبريك به يكديگر.
- ديد و بازديد
امام رضا(ع) در ضمن حديث فضيلت غدير، فرمودند: هرکس در آن روز (غدیر) مؤمنی را زیارت کند، خداوند هفتاد نور را وارد قبرش میکند و قبرش را وسعت میبخشد و هر روز در قبرش هفتاد هزار ملک زیارتش میکنند و او را به بهشت بشارت میدهند.» (9)
- افطارى دادن
امام هشتم(ع) عدّهاى از خواص خود را كه روز غدير به حضورش رسيده بودند، براى افطار در منزل خويش نگهداشت و به آنان افطارى داد و به منزل آنان نيز غذا و لباس و غيره فرستاد.
- صدقه دادن
يكى ديگر از آداب روز غدير، صدقه دادن به فقيراست. امام صادق(ع) در حديثى فرمودند: «صدقهی یک درهم در آن (غدیر) معادل هزار هزار درهم صدقه است.» (10)
- انجام كارهاى شايسته روز عيد
در احاديث، آداب و اعمال متعدد ديگرى كه جنبهی اخلاقى و اجتماعى دارد و مناسب روزهاى عيد و جشن است، بيان شده كه به آنها فقط اشاره مىشود. اين آداب و اعمال عبارتند از: هديه دادن، زينت كردن، شادى كردن، ديگران را شاد و خرّم نمودن، لباس نو و پاكيزه پوشيدن، ميهمانى دادن، گذشت و آشتى كردن، كارگشايى براى ديگران، نيكى كردن به ديگران، لباس و غذا و غيره به منزل خويشان و نزديكان فرستادن، توسعه دادن به زندگى خانواده و برادران، بشارت دادن، استراحت كردن، وام دادن، دوستى كردن، اجتناب از گناه، عقد برادرى بستن، مصافحه كردن، صلهی رحم، انجام عمل صالح و مهربانى و عطوفت به همديگر.
آداب سياسى غدير
- تبرّى جستن از ستمگر
- ديدار با رهبرى و بيعت
با ملاحظه احاديث مربوط به غدير روشن مىشود كه برنامهی ديدار با رهبرى و پيشواى مسلمين و بيعت با او، از زمان ائمه(ع) ـ به ويژه از زمان امام على بن موسى الرضا(ع) ـ مرسوم بوده است و مردم از اطراف و اكناف براى ديدار با آنان و تجديد عهد به حضور آنان مىرسيدند.
- اجتماع و اتحاد
پی نوشت:
- الكافى، ج4، ص148؛ مصباح المتهجّد، ص763؛ وسائل الشيعه، ج7، ص323، ح2؛ بحارالانوار، ج98، ص322.
- اقبال الاعمال، صص761 و 797؛ بحارالانوار، ج98، ص308 به بعد؛ مفاتيح الجنان، اعمال روز غدير.
- بحارالانوار، ج98، ص321، ح5.
- وسائل الشيعه، ج7، ص328، ح13.
- مفاتيح الجنان، ص788.
- اقبال الاعمال، ص788.
- تهذيب الاحكام، ج3، ص143.
- امالى صدوق، ص12، ح8.
- اقبال الاعمال، ص778.
- تهذيب الاحكام، ج3، ص144.
