در مصاحبه با حجت الاسلام کاظمی مطرح شد:
مشاور باید برخورد مناسب با ارزشها و باورهای مراجع داشته باشد.
قسمت سوم
در پایان جلسهی دوم مصاحبه فرمودید كه در این جلسه به توصیههای مشاورهای كه یكی از مهمترین بحث اصول و فنون است، میپردازیم. اگر میشود با مقدمه و اشارهای وارد بحث شویم.
– با تشكر كه با سؤالهای ابتدایی خوب، بحثها را به هم ربط میدهید و از خوب جایی شروع میكنید.
بله؛ به دنبال بیان اصول، راهكارها و فنون ایجاد ارتباطات مشاورهای و تنظیم ترتیب مصاحبه با مراجع، نوبت به تشریح اصول توصیههای مشاورهای میرسد.
مشاور پس از مصاحبه، به ناچار باید انتظار مراجع خود را با ارایهی توصیههای راهبردی و راهكاری سودمند برآورده سازد. این امر مستلزم شناخت نسبتاً كامل مشاور نسبت به اصول توصیهها میباشد.
به هر میزان كه آگاهی و تجربهی مشاور نسبت به این مهم زیادتر باشد، توصیههای سودمندتر و تحویل برانگیزتری ارایه میشود.
منظور شما از توصیهی مشاورهای چیست؟
– منظور از توصیه، آن دسته از راهكارهای اصلاحی و یا درمانی است كه توسط مشاور، متناسب با ساختار و ماهیت مسأله، مشكل و یا نابهنجاری، به منظور كمك به مراجع در جهت حل مشكل، رفع نابهنجاری و یا درمان اختلال، ارایه میگردد.
به اصول توصیهی مشاورهای اشاره کردید؛ منظور از این اصول چیست؟
– منظور از اصول در مقام توصیههای مشاورهای، آن گروه از ضوابطی است كه مشاوره قبل از ارایهی توصیه و یا در مقام آن، لازم است نسبت به آنها اطلاع كافی و وافی داشته، در به كارگیری آنها از مهارت لازم برخوردار باشد.
برخی از این اصول عبارتند از:
آمادگی مشاور؛ 2. آمادگی مراجع؛ 3. مساعدت شرایط؛ 4. اصول علمی-تجربی؛ 5. ارزشها و باورها؛ 6. اصول تربیتی و روانشناختی.
مراد از آمادگی مشاور چیست؟
– اصل بر این است كه مشاور از جهت علمی و تجربی، آمادگی لازم را برای ارایهی توصیهها دارد. با این وجود، گاهی ممكن است شرایط جسمانی همچون بیماری و خواب آلودگی و یا شرایط روانی مثل از دست دادن عزیزی، مانع از بهرهبرداری وی از علوم و تجارب كاربردی خود در راستای ارایهی توصیههای مشاورهای شود؛ در این صورت، مشاوره را به تأخیر بیندازد و قبل از فراهم آمدن زمان و شرایط مساعد، به مشاوره اقدام نورزد.
اصول مربوط به آمادگی مشاور چیست؟
– این اصول آمادگی عبارتند از:
آراستگی ظاهری: تا در منظر مراجع ناخوشایند نیاید؛
آرامش روانی: که نقش بسیار بارزی در اعتماد مراجع نبست به مشاور دارد؛
رعایت تشریفات: (نظیر ورود و خروج مناسب، گزینش كلمات و عبارات موزون و متناسب، همچنین حركات و رفتارهای متوازن) از جمله اصولی است كه مشاور باید هنگام ارایهی توصیه به آنها توجه داشته باشد؛
سرزندگی: شادابی و سرزندگی از جمله ویژگیهای خلقی و رفتاری است كه مشاور باید از خود به نمایش بگذارد.
حلم ورزی: چون اگر صبر، طاقت و حوصلهی کافی در مشاوره نباشد، مراجع گفتنیها را نمیگوید و یا مشاوره را ترك میكند و میگوید خود مشاور به مشاوره نیاز دارد.
مراد از آمادگی مراجع چیست؟
– همانگونه كه آمادگی مشاور برای ارایهی توصیهها لازم است، از آمادگی مراجع برای دریافت توصیهها نیز باید مطمئن بود. بدین ترتیب، چنانچه مراجع دچار مشكل جسمانی و یا هر مشكل جانبی دیگری باشد، آمادگی شنیدن و دریافت توصیهها را ندارد و ارایهی توصیه به او تأثیر چندانی نمیبخشد.
لطفاً برخی از اصول آمادگی مراجع را برای خوانندگان تشریح کنید.
– 1. اعتماد به نفس: مراجع به هنگام مراجعه به مشاور، باید از اعتماد به نفس كافی برخوردار باشد.
در غیر این صورت، مشاور باید خلأ ناشی از پایین بودن اعتماد به نفس مراجع را با صبر و حوصلة تمام و تدبیر كامل جبران كند.
مصمم بودن: مراجع باید به مشاوره گرفتن مصمم باشد و با اراده و آگاهی خود، مشاور و مشاوره را برگزیند. در شرایط ویژه و استثنایی، این وظیفه و مسؤولیت بر دوش همراهان و یا شخص مشاوره قرار میگیرد، كه باید به ساماندهی روان و رفتار مراجع به نحو شایسته بپردازد.
با حوصلگی: اگر مراجع دارای حوصله نباشد، تفهیم و تفاهم به طور شایسته انجام نمیپذیرد و راهكار مناسب ارایه نمیشود. پس لازم است مشاور، مراجع را به صبر و حوصله دعوت كند تا نتایج مطلوب حاصل گردد.
بیتكلفی: تكلف مراجع هر چند نسب به امور جزئی باشد، میتواند مشكلاتی را برای او و دستاندركاران مشاوره پدید آورد. پس لازم است او قبل از مشاوره در جریان بگذارد، تا از بروز هرگونه زحمتی برای خود یا مشاور و یا مركز مشاوره جلوگیری به عمل آورد.
پذیرندگی: گاهی مراجع فكر میكند كه مشاور از عهدة رفع و حل مشكل او بر نخواهد آمد. در چنین حالتی، ساماندهی این وضعیت بر عهدهی مشاور است، كه تا امكان دارد نظر مراجع را به خود جلب نماید. در غیر این صورت، لازم است مراجع به مشاور دیگری ارجاع داده شود.
با تشكر؛ برگردیم به اول بحث، كه گفتید: اصول توصیههای مشاورهای عبارتند از: آمادگی مشاور، آمادگی مراجع و مساعدت شرایط. باید چه شرایط و عواملی را برای توصیه مشاورهای در نظر گرفت؟
– 1. ایمنی محیط؛ 2. جذابیت جلسه؛ 3. مصونیت از پیامدهای نامطلوب؛ 4. صمیمیت و صفا.
گفتید که یكی دیگر از اصول توصیه مشاورهای، ملاحظهی اصول علمی- تجربی است. اگر میشود به این مطلب هم بپردازید.
رابطه با حل مشكل: بداند چه رابطهی علمی و منطقی بین توصیههای او و رفع حل مشكل مراجع وجود دارد؟
رابطه با عامل مشكل: او حتی باید میزان و چگونگی این رابطه را قبلا كشف كرده باشد، وگرنه نمیتواند و نباید سهلانگارانه توصیهای ارایه دهد.
اقدام آزمایشی: ممكن است مشاور از تسلط علمی كافی برخوردار باشد، اما از كاربرد آن در مورد مشكل مراجع به دلیل بروز شرایط ویژهی غیر قابل پیشبینی مطلع نباشد. مشاور در این صورت سعی میكند با كنترل شرایط و اوضاع، توصیهای را به طور آزمایشی به مراجع ارایه دهد و منتظر پاسخ آن بماند، تا به مجرد دریافت پاسخ، اقدامات مناسب و لازم را به جای آورد.
توصیه كجا؟
توصیه چگونه؟
توصیه چقدر؟
خاصیت توصیه؟
به توجیهپذیری توجه داشته باشد.
همچنانكه یك پزشك لازم است نسبت به خاصیت درمانی داروها به میزانهای متفاوت در شرایط و اوضاع مختلف واقف باشد و سپس به توصیهها دارویی بپردازد، یك مشاور نیز باید از خاصیت توصیههای مشاورهای و میزان اثر گذاری آن آگاه باشد. بنابراین، این چنانچه مراجع نسبت به رابطهی مزبور آگاهی یابد، با اطمینان بیشتری به توصیهها عمل خواهد كرد.
در اصول توصیههای مشاورهای، گفتید که ملاحظهی ارزشها و باورها؛ لطفاً در باره این مطلب توضیح دهید.
– ارزشها و باورهای هر شخصی در ذهن و روان او رسوخ كرده و جزء سازمان شناختی او شده است.
از این رو، مشاور لازم است ملاحظهی جدی را در برخورد مناسب با ارزشها، عادات، آداب و رسوم، و باورهای مراجع به كار بندد. در این صورت، چنانچه مشكل مراجع با ارزشهای مورد پذیرش او ارتباطی پیدا نمیكند، مشاور نباید آنها را در فرایند درمان و یا رفع مشكل دخالت دهد.
اما اگر مشاور تشخیص دهد كه برخی از این باورها باعث چالش و مشكل شده، باید با ظرافت كامل و مراعات جوانب، مراجع را با این پدیدهی چالش برانگیز و مشكلزا آشنا كند و راه اصلاح را پیشنهاد دهد و به كمك مراجع، به اصلاح و تغییر و سازماندهی ارزشها و باورهای او بپردازد.
در آخرین مورد اصول توصیهی مشاورهای، فرمودید كه اصول تربیتی و روان شناختی است. این اصل را تشریح میکنید؟
– از جمله اصولی كه ضروری است و باید به آن توجه داشت، همین اصل تربیتی و روان شناختی است، که به دلیل اهمیت موضوع، آن را مفصلتر شرح میدهم.
بیان تأثیرگذار (باید به نكاتی كه عرض میكنم، توجه داشت):
الف. دلپذیر و جذاب باشد، نه ملالآور و خسته كننده؛
ب. رسا و گویا باشد، نه مبهم و نارسا؛
ج. برانگیزاننده و مشفقانه باشد، نه گزنده و طلبكارانه؛
د. برخاسته از احساس درونی مشاور باشد، نه تقلیدی و جانبدارانه؛
روان تأثیرپذیر(مراجع در دریافت توصیهها، باید به لوازم زیر پایبند و متعهد باشد):
الف. شنوای خوبی برای توصیههای مشاور باشد؛
ب. با احساس و اراده و میل و رغبت به توصیهها گوش فرا دهد؛
ج. توجه خود را بر جلسهی مشاوره متمركز سازد؛
د. بر انجام توصیهها مصمم باشد.
سازگاری در اندیشه و رفتار:
یعنی اینكه خود مشاور مبتلای به آن نباشد، مثل زمانی كه فردی خدمت پیامبر(ص) آمد و عرض كرد که به فرزندم بفرمایید خرما كمتر بخورد. حضرت فرمودند: فردا بیایید. فردا که آمدند، حضرت فرمودند: خرما كمتر بخور. علت تأخیر پیامبر(ص) این بود كه آن روز حضرت خرما خورده بودند. فرمودند: رطب خورده كی میتواند ترك رطب دهد. مشاوری كه مبرای از وسواس نیست، نمیتواند درمان وسواس داشته باشد.
اگر مراجع هر گونه مغایرتی را در اندیشه و رفتار مشاور نسبت به توصیهها و یا مفاد توصیههای مشاور شاهد باشد و یا حتی احساس كند، دچار تردید و تزلزل در عمل به توصیهها میگردد.
تدریج:
مشاور و مراجع هر دو باید توجه داشته باشند كه اصل تدریج، ارزشمندترین اصول اصلاح و تربیت به شمار میرود. البته رعایت این اصل مفهومش این نسبت كه حتما چند جلسه باید برگزار گردد، بلكه ممكن است حتی در یك جلسه توصیه و یا توصیههای مشاورهای را به تدریج القا كند.
سازگاری با شأن مراجع:
توصیهها نباید موجب خدشهدار شدن شأنی باشد كه مراجع برای خود قایل است و یا اینكه دیگران برای او در نظر میگیرند. مثلاً برای مراجع دبیرستانی، با ادبیات كودكانه صحبت كردن و یا با مراجع جدی، با شوخی و خنده مشاوره دادن و…
تناسب با توان مراجع:
مراد از توان مراجع، جنبههای روانی، جسمانی، اقتصادی، زمانی و… است. اگر متناسب نباشد، مراجع نمیتواند انجام دهد؛ یا از مشاوره میگریزد و یا دچار ناامیدی و ضعف اعتماد به نفس میشود.
اصل همراهی:
مشاور، با صرف توصیه دادن در برخی از مشاورهها، نباید وظیفهی خود را تمام شده حساب كند، چرا كه همراهی مشاور در برخی از موارد نابهنجاری و مشكل، موجب امیدواری مراجع و اعتماد به نفس وی میگردد.
اصل نظارت:
در روانشناسی تربیتی، اصل نظارت بر روند تربیت، خواه نسبت به كار مربی و خواه نسبت به نقشپذیری متربی، به اندازهی خود تربیت، برجسته و مهم ارزیابی شده است.
نظارت و برنامهریزی به مشاور فرصت میدهد تا نسبت به بهبودی وضعیت مراجع بیشتر دقت و اهتمام ورزد و احیاناً كمبودها و نواقص مشاورهای را بهتر و سریعتر جبران كند. و یا این كه امر درمان را تسریع بخشد.
با تشكر از توضیح كامل شما. چه الگوهایی را برای توصیه میتوان در نظر داشت؟
– الگوهایی از توصیه را میتوان در نظر گرفت كه هر یك به حسب مورد و بسته به موقعیتها و شرایط جاری قابل ارایه باشد.
توصیهها باید: اولاً، پاسخگوی نیاز مراجع باشد؛ ثانیاً، متناسب با وضعیت، روحیه و خلق و خوی مراجع تنظیم و ارایه گردد؛ و ثالثاً، مصلحت مراجع در نظر گرفته شود.
در این اصول باید توجه شود كه انتخاب الگوی توصیهای كه برایتان عرض میكنم، از نقش تعیین كنندهای برخوردار میباشند.
یكی از الگوهای توصیه، ارشادی است:
مشاور در چارچوب اصل ارشاد، توصیهی مشاورهای را ارایه میدهد.
با عرض معذرت، این الگو در چه مواردی صورت میپذیرد؟
– توصیه از نوع ارشادی، معمولاً در مواردی صورت میپذیرد كه مراجع از جهت توانمندی و استعداد برای انجام یك كار، مشكلی ندارد و نسبت به ارزش و اهمیت آن غافل نیست، بلكه تنها نسبت به راهكار مناسب رفع و حل مشكل خود ناآگاه است.
دیگر چه الگوهایی را میتوان در توصیههای مشاورهای به كار برد؟
– الگوی دیگر، توصیهی توجیهی است. این هم برای مراجعی در نظر گرفته میشود كه نسبت به ارزشها و اهمیت كار یا برنامهای غافل باشد.
حالت این مراجع به گونهای است كه چنانچه كسی او را از غفلت به درآورد و نسبت به نتایج سودمند آن كار یا برنامه آگاه سازد، در انجام و پیگیری آن درنگ نخواهد كرد.
و توصیهی آخر، توصیهی هدایتی است.
گاهی مراجع نسبت به آنچه باید بداند، مطلع است و در به كارگیری دانستههای خود هم توجیه میباشد، اما هنوز عزم خود را بر انجام و سامان دادن كار جزم نکرده است. در این صورت، اصل هدایت ایجاب میكند تا مشاور در بسیاری از موارد در شروع و یا ادامه و یا حتی پایان فعالیتهای ساماندهنده، همراه مراجع حركت كرد و او را در مسیر سامانیابی روانی – رفتاری كمك كند. بدین ترتیب، توصیهی هدایتی تنظیم میگردد تا در پرتو آن، مشاور هدایت كامل مراجع را بر عهده گیرد.
در توصیههای مشاورهای، دیگر باید به چه مطالبی توجه داشت؟
– علاوه بر نكات اصولی كه به عنوان اصول توصیههای مشاورهای ارایه گردید، نكات ظریف دیگری قابل طرح و بررسی است كه از آداب توصیهها و توصیهپذیری به شمار میرود. البته هر چند اهمیت آنها كمتر از اصول توصیهها نیست، اما به عنوان اصول به آنها نظر نمیشود.
آدابی که باید در توصیهها در نظر داشت، عبارتند از:
الف. وظایف مشاوره (آدابی كه مشاور باید رعایت كند):
توجه و توكل به خداوند؛
استفاده از لحن جذاب و دلنشین،
تأكید داشتن بر لحن علمی – تجربی؛
پرهیز از تضییع حقوق درگیر؛
اجتناب از تعرض به ارزشهای مراجع؛
نظر به مصلحت، نه خوشایند و یا بد آیند،
برخورداری از روحیهی مشورتخواهی،
توجه به معنویت و دعا درمانی.
ب. وظایف مراجع (آدابی كه مشاور باید این روحیات را در وی ایجاد كند):
ارتباط معنوی ویژه با خداوند، قبل از جلسه و در اثنای آن؛
2.شنوای خوب برای توصیههای مشاور باشد؛
انتظار معجزه نداشته باشد؛
انتظار بیجا از مشاوره نداشته باشد؛
به هنگام عمل بر اساس توصیهها؛ اوضاع و احوال شخصی، شخصیتی، روانی و رفتاری خود را از نظر دور ندارد.
مددجویی از خداوند و اولیائش در مقام اقدام به توصیهها داشته باشد.
با تشكر از وقتی كه در اختیار ما قرار دادید.
– امیدوارم كه مورد استفادهی مربیان خیمههای معرفت قرار گیرد و خداوند به تأثیرگذاری بیان آنها در این امر مهم بركت دهد.
