امر به معروف و نهي از منكر، مهمترین ظهور فراگیر تربیت حماسی

مقدمه:

یکی از ویژگي‏‌های اسلام این است كه این دین جاودانه‌‌ی آسمانی، دینِ تك‌‌روی و تك‌‌مسؤولیتی نیست؛ بلكه دینی است كه پیوند اجتماعی و مسؤولیت عمومی افراد مسلمان را نیز در تار و پود خود جای داده است. از جمله مواردی كه در دین اسلام قابل ذكر است و بیش از شرایع دیگر جلب نظر مي‏كند، دو اصل مترقی، حیاتی و سرنوشت ساز «امر به معروف و نهی از منكر» است. «جهاد» در راه اعتلای كلمه حق نیز در راستای امر به معروف و نهی از منكر می‌‌باشد. از نگاه آموزه‏هاى دينى، بالاترين نمونه‌‌ی دوستى و مهرورزى، به شكل امر به معروف و نهى از منكر نمود می‌‌يابد. حضرت على عليه‏السلام در سخنى زيبا در اين باره مى‏فرمايند: «بايد دوست‏ترين انسان‏ها نزد تو كسى باشد كه تو را به سوى باليدن و بزرگ شدن راهنمايى كند و عيب‏هايت را به تو گوشزد كند»¹.

از نگاه دیگر، امر به معروف و نهی از منکر از آن جهت که بسیاری – و بلکه تمام – اصول و ویژگی‌‌های تربیت حماسی را داراست، نیز مورد توجه است؛ ویژگی‌‌هایی چون: شجاعت، ولایت‌‌پذیری، استقامت در مقابل ظلم، مسؤولیت‌‌پذیری، مقابله با بی‌‌تفاوتی، مقاومت در برابر گناه، تسلیم‌‌ناپذیری، حریت و آزادگی. البته مهمترین نمود امر به معروف و نهی از منکر، اقامه‌‌ی حکومت حق و نفی حکومت باطل است؛ کاری که امام حسین(ع) اهميت آن را تا آنجا می‌‌دانند كه براى زنده كردنِ آن، قيام خونين و مصیبت‌‌باری همچون قيام عاشورا پديد آمده است.

در این نوشتار به موضوعاتی مانند: تعریف امر به معروف و نهی از منکر، اهمیت و فلسفه‌‌ی آن، نقش امر به معروف و نهی از منکر در پیشبرد اهداف تربیتی و … می‌‌پردازیم.

تعریف امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف در لغت به معنای خواستن چیزی است كه نفوس بشری به سبب آن آرامش یابد؛ نهی از منكر هم عبارت است از بازداشتن انسان از انجام كارهای زشت و نامعقول و جلوگیری از اموری كه در واقع انسان از آن، ترس و نفرت دارد، ولی به واسطه‌‌ی جهل و غفلت، گاه مرتكب آن می‌‌گردد.

اما معروف و منكر در اصطلاح؛ معروف، آن چیزی است كه خداوند متعال انجام دادن آن را واجب نموده و عقل نیز انجام آن را ترغیب كرده است؛ منكر هم آن چیزی است كه خداوند از آن نهی فرموده و عقل نیز از انجام دادن آن، كناره‌‌گیری می‌‌نماید.

اهميت و فلسفه‌‌ی امر به معروف و نهی از منکر

خداوند در قرآن كریم، بهترین ویژگی امت اسلامی را انجام امر به معروف و نهی از منكر دانسته است؛ چنان‌‌كه می‌‌فرماید: «كُنتُم خَيرُ اُمَّةٍ اُخرِجَت لِلنّاسِ تَأمُرونَ بِالمَعروفِ وَ تَنهَونَ عَنِ المُنكَرِ وَ تُؤمِنونَ بِاللّهِ‏» (آل‌‌عمران/110)؛ یعنی: شما بهترين امتي بوديد كه پديد آمديد ـ از اين جهت كه ـ امر به معروف و نهي از منكر مي‏كنيد و به خدا ايمان داريد.

تا آنجا که این دو را بر فریضه‌‌های دیگری چون، اقامه نماز و پرداختن زكات، مقدم داشته و فرموده است: «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ اَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ»‏(توبه/71)؛ یعنی: مردان و زنان مؤمن، اولیای یكدیگرند كه امر به معروف و نهی از منكر می‌‌كنند و نماز را برپا می‌‌دارند و زكات می‌‌پردازند».

پیامبر گرامی اسلام نیز در ضمن یک مثال ساده و روشن، فلسفه‌‌ی امر به معروف و نهی از منکر و عدم منافات آن را با آزادی، چنین ترسیم می‏فرماید: «یک گنه‏کار در میان مردم، مانند کسی است که با گروهی سوار کشتی می‏شود و هنگامی که در وسط دریا قرار می‏گیرند، به سوراخ کردن جایگاه خویش می‏پردازد. اگر دیگران او را از این کار خطرناک باز ندارند، آب به کشتی نفوذ می‏کند و یک‏باره همگی غرق می‏شوند»². آری؛ جامعه نیز به‏سان کشتی است. سرنشینان کشتی تنها تا حدی آزادند که موجب هلاک دیگران نشوند. هر گاه مسافری از این آزادی استفاده نادرست کند و بخواهد با میخ یا تیشه بدنه‌‌ی کشتی را سوراخ کند، همه‌‌ی مسافران بنابر غریزه دفاعی خود، به شدت با او مبارزه می‏کنند و عمل او را حرکتی از روی نادانی و محدودنگری می‏پندارند. بی‏شک سستی و بی‏توجهی آنان، خطر غرق شدن و نابودی همگان را به دنبال خواهد داشت. از این رو، همه‌‌ی مؤمنان در بازداشتن افراد از ارتکاب گناهان و زیرپا نهادن ارزش‏های الهی، متعهد و مسؤولند.

جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در دین اسلام

در مورد جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در اسلام و نسبت اینها با هم، مطالب مختلفی قابل طرح است که در اینجا برای اختصار، به اهمّ آنها اشاره می‌‌شود:

1- نگاهبان فرایض:

احكام الهی به دو دسته‌‌ی كلّی تقسیم می‌‌شوند: دسته‌‌ای تنها بیانگر ارزش، تكلیف و ثواب یك عمل است و به دیگر اعمال و تكالیف نظر ندارد؛ مانند: احكام نماز و روزه و امثال آن. دسته‌‌ای دیگر، جنبه‌‌ی نگاهبانی از دیگر احكام را دارد و استواری سایر احكام به آنها وابسته است؛ مانند: امر به معروف و نهی از منکر. امام حسین علیه السلام در خطبه شگفت و طولانی عرفات و در اجتماع برگزیدگان امّت اسلامی با اشاره به آیه‌‌ی 110 سوره‌‌ی مبارکه‌‌ی آل‌‌عمران می‌‌فرماید: «خداوند ابتدا از فریضه‌‌ی امر به معروف و نهی از منكر شروع كرد؛ زیرا می‌‌دانست که اگر امر به معروف و نهی از منكر درست انجام گیرد، تمامی واجبات آسان و مشكل، استوار گردند».

2- راه نجات از زیان‌‌كاری

قرآن کریم در سوره‌‌ی عصر همه‌‌ی انسانها را زیان‌‌كار معرّفی می‌‌كند، مگر كسانی كه دارای ویژگیهای زیر باشند:

1- ایمان 2 ـ عمل صالح 3 ـ سفارش به حق و صبر.
خطر گمراهی و انحراف همواره انسان را تهدید می‌‌كند و عوامل درونی و بیرونی او را به انحراف و تباهی فرا می‌‌خواند. در این شرایط، تنها راه نجات جامعه و افراد عبارت است از:
الف: علم به حق و باور كردن آن.
ب: عمل به حق.
ج: سفارش شدن پیوسته به حق و صبر.

نقش امر به معروف و نهي از منكر در پيش‌‌برد اهداف تربيتي اسلام

قرآن كريم امر به معروف و نهی از منکر را از مهم‏ترين آرمان‌‌هاي تشكيل دهندگان حكومت اسلامي معرفي كرده و مي‏فرمايد: «الَّذينَ اِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ اَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكاةَ وَ اَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَ لِلَّهِ عاقِبَةُ الْاُمُور» (حج/41)؛ یعنی: همان‏كساني كه ‏هرگاه در زمين به آنان قدرت بخشيديم، ‏نماز را برپا مي‏دارند و زكات مي‏دهند و امر به معروف و نهي از منكر مي‏كنند و پايان همه‏ی كارها از آن خداست.

همچنین، مؤمنان را يار و ياور يكديگر مي‏داند كه همديگر را امر به معروف و نهي از منكر مي‏كنند؛ ازاين رو مي‏فرمايد:
«وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ اَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ»‏ (توبه/71)؛ یعنی: مردان مؤمن و زنان مومن دوستان يكديگرند و به نيكي فرمان مي‏دهند و از ناشايست باز مي‏دارند.

در نگاه معصومان نيز امر به معروف و نهي از منكر از مهم‏ترين برنامه‌‌هايي است كه خداوند انجام آن را از پيامبرانش خواسته است و كسي كه به انجام اين برنامه‏هاي الهي همت گمارد، در واقع همگام با انبياي الهي به اجراي رسالت عظيم آنان پرداخته و به تعبير رسول خدا، خليفه‌‌ی خدا و رسولش خواهد شد: «مَنْ اَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهي عَنِ الْمُنْكَرِ فَهُوَ خَليفَةُ اللّه‏ِ فِي الاْرْضِ وَ خَليفَةُ رَسُولِهِ»³؛ یعنی: كسي كه امر به معروف و نهي از منكر كند، جانشين خداوند در زمين و جانشين رسول خداست.

حضرت علي (ع) امر به معروف و نهي از منكر را از همه‌‌ی نيكي‏ها، حتي از جهاد، به مراتب برتر و مهم‏تر شمرده و مي‏فرمايد: «وَ ما اَعْمالُ الْبِرِّ كُلُّه وَ الْجِهادُ في سَبيلِ اللّه‏ عِنْدَ الاَْمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ اِلاّ كَنَفْثَةٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ»⁴؛ یعنی: تمام كارهاي نيك و (حتي) جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهي از منكر، جز به قطره‏اي در برابر درياي بي كران نمي‏مانند!

شايد سرّ برتري امر به معروف و نهي از منكر بر ساير عبادات و نيكي‏ها در اين باشد كه قوام و استواري و استمرار همه‌‌ی خوبي‏ها در گروی برپايي اين دو فريضه‌‌ی بزرگ است.

مراحل امر به معروف و نهي از منكر در نهضت امام حسين (عليه السلام)

در بررسی نهضت امام حسین علیه السلام و مراحل انجام امر به معروف و نهی از منکر در این جریان، به این مراحل دست می‌‌یابیم:

1- اعتقاد درونی

فريضه‌‌ی امر به معروف و نهي از منكر، تنها در تذكرات افراد عادي نسبت به بعضي از گناهان جزئي خلاصه نمي‏شود؛ بلكه قيام برضد حكومت ستمگر و تلاش براي اصلاح ساختار سياسي‏جامعه و تشكيل حكومتي بر اساس حق و قرآن نيز از مصاديق امر به معروف و نهي از منكر است. اولين مرحله‌‌ی اين فريضه آن است كه انسان در درون، دوست‌‌دار خوبيها و معروفها باشد و از منكرات و مفاسد و گناهان بيزاري بجويد. اين محبت و نفرت قلبي، به زبان هم جاري مي‏شود و سپس در عمل هم تجلي مي‏يابد. علاقه و انكار قلبي سالار شهيدان به هنگام وداع با قبر رسول خدا (ص) چنين ابراز شده است: «اللّهُمَ وَ انّي اُحِبُّ المعروفَ و اكرهُ المنكَر»⁵؛ یعنی: خدايا! من معروف را دوست مي‏دارم و منكر را بد مي‏دانم.

2- ابراز بیانی

در مرحله‌‌ی ديگر، مؤمن به امر به معروف و نهي از منكر زباني مي‏پردازد. آن حضرت در بياناتي صريح، حكومت بني‌‌اميه را منكري مي‏داند كه بايد با آن مبارزه كرد؛ يزيد را مردي شراب‌‌خوار، فاسق و جنايتكار مي‏داند و پيروان او را ملازمان شيطان و واگذارندگان «طاعت خدا» مي‏شمارد؛ حكومت اموي را نیز حرام كننده‌‌ی حلال و حلال كننده‌‌ی حرام معرفي مي‏كند كه بدعتها را زنده و سنتها را مي‌‌رانده‏اند.

3- حرکت حماسی

آنجا كه نهي از منكر زباني نيز ديگر اثري در تغيير اوضاع ندارد، مؤمن شوريدن بر ضد منکر را به عنوان سومين مرحله‌‌ی نهي از منكر، وظيفه خود مي‌‌داند. با اين مبناي ديني است كه امام، بيعت با يزيد را رد مي‏كند و آن را مايه‌‌ی ننگ مي‏داند و حماسه‌‌ی كربلا را پديد مي‏آورد. اينكه در زيارتنامه‏هاي امام حسين (ع) تأكيد مكرر شده که: «من شهادت مي‏دهم كه تو نماز و زكات را بر پا داشتي و امر به معروف و نهي از منكر كردي»، همه براي تبيين فلسفه قيام اوست تا رنگ مكتبي آن در هياهوي تبليغات دشمن كمرنگ نشود و جايگاه امر به معروف و نهي از منكر در آن نهضت مشخص گردد.

امر به معروف و نهي از منكر در کلام ولایت

در این بخش، گزیده‌‌ای از بیانات رهبر کبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی (ره) و رهبر فرزانه‌‌ی انقلاب حضرت آیت‌‌الله خامنه‌‌ای را درباره‌‌ی امر به معروف و نهی از منکر تقدیم شما می‌‌کنیم:

حضرت امام خمینی (ره):

– سفارش به حق كه امر به معروف است و نهي از منكر است، بر همه‌‌ی مسلمين واجب است.⁶

– اصل امر به معروف و نهي از منكر براي اين است كه جامعه را اصلاح كند.⁷

– شما و ما موظفيم كه همه در تمام اموري كه مربوط به دستگاه‌‌هاي اجرايي است، امر به معروف كنيم و اگر اشخاصي پيدا مي‌‌شوند كه خلاف مي‌‌كنند، معرفي كنيم به مقاماتي كه براي جلوگيري مهيا هستند و مشكلات را هم تحمل كنيم.⁸

– سيد الشهدا (سلام الله عليه) از همان روز اول كه قيام كردند، انگيزه‌‌شان اين بود كه معروف را اقامه كنند و منكر را از بين ببرند.⁹

حضرت آیت‌‌الله خامنه‌‌ای (دام ظلّه):

– امر به معروف و نهي از منكر يعني سوق دادن به نيكي‌‌ها و بازداشتن از بدي‌‌ها.¹⁰

– منكرات، هم اخلاقي، هم سياسي و هم اقتصادي است. همه جا هم جاي نهي از منكر است. يك دانشجو هم مي‌‌تواند در محيط درس و علم، نهي از منكر كند. یک هنرمند هم با وسایل هنری خود می‌‌تواند نهی از منکر کند. روحانيون در محيطهاي مختلف يكي از مهمترين عوامل نهي از منكر و امر به معروف هستند. نمي‌‌شود اين واجب الهي را در دايره‌‌ی كوچك محدود كرد. اين كار، كار همه است.¹¹

– هركس جايگاهي دارد؛ اينكه كجا بايد نهي از منكر بكنيد و در مقابل كدام منكر مي‌‌توانيد مقاومت بكنيد و بايستيد و كدام را مي‌‌شناسيد، مهم است؛ كار، كار مردمي است. البته علماي دين بايد مردم را هدايت و راهنمائي كنند؛ كيفيت نهي از منكر را براي مردم بيان كنند و منكر را براي آنها شرح بدهند.¹²

– در جامعه‌‌ی اسلامي، تكليف عامه‌‌ی مردم، امر به معروف و نهي از منكر با لسان است؛ اما اگر كار به برخورد بكشد، آن، ديگر به عهده‌‌ی مسؤولين است كه بايد وارد بشوند و آنها، اينكار را بكنند.¹³

– امر به معروف و نهي از منكر فقط اين نيست كه ما براي اسقاط تكليف، دو كلمه بگوييم؛ آن‌‌هم در مقابل منكراتي كه معلوم نيست مهمترين منكرات نباشند.¹⁴

آثار و بركات امر به معروف و نهي از منكر

بی‌‌شک این دو فریضه‌‌ی الهی با آن جایگاهی که در دین اسلام دارند، طبیعتاً آثاری نیز به همراه خواهند داشت. آنچه در پی می‌‌آید، برخی از مهمترینِ این آثار و برکات است.

الف: برکات معنوی

1- نجات از قهر خدا:

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: «هر کس منکر و خلافی را دید و قلباً از آن ناراحت شد، همانا از قهر خدا نجات پیدا کرده و تن به سلامت برده است».¹⁵

2- بهره از الطاف خدا:

 هر کس با شمشیر و قوّت و قدرت برای عزّت کلمه‌‌ی الله قیام کند، به واقعیت الطاف الهی رسیده است و هرکس بدعت‌‌گزاری را با نهی از منکر بترساند، خداوند قلبش را از ایمان پرمی‌‌کند.

3- نشانه‌‌ی بهتر بودن:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: «بهترین مردم کسی است که مردم را به معروف دعوت کند و برعکس اگر کسی در برابر معروف و منکر هیچ‌‌گونه احساسی نداشته باشد، انسانیت او دگرگون شده است، به نحوی که دیگر حرف خیری را نمی‌‌پذیرد»¹⁶.

4- اثر امر به معروف در خود انسان:

حضرت علی علیه السلام به فرزندش فرمودند: «امر به معروف کن تا اهل معروف باشی»¹⁷. آری؛ همان‌‌گونه که هر کس لباس می‌‌شوید، دست خودش نیز پاک می‌‌شود، کسی که مردم را به خیر دعوت می‌‌کند، به طور طبیعی سعی می‌‌کند تا خودش نیز به آن کار خیری که به دیگران سفارش می‌‌کند، عمل کند.

5- شرکت در همه‌‌ی ثواب‌‌ها:

در روایات متعدد می‌‌خوانیم که «هر کس مردم را به کار خیر راهنمایی و سفارش و دعوت کند و مردم به خاطر دعوت او آن کار را انجام دهند، دعوت کننده در پاداش آن عمل شریک می‌‌شود، بدون آنکه از اجر دیگری کاسته شود»¹⁸. بنابراین کسی که امر به معروف می‌‌کند، در پاداش همه‌‌ی کارهایی که مردم به خاطر دعوتش انجام می‌‌دهند شریک است.

ب: برکات اقتصادی امر به معروف و نهی از منکر

خداوند در قرآن می فرماید: «وَ لَوْ اَنَّ اَهْلَ الْقُرى‏ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْض» (اعراف/96)؛ یعنی: «اگر مردم مناطق ایمان آورند و تقوا پیشه کنند [که یکی از مصادیق تقوی، امر به معروف و نهی از منکر است] به طور قطع از آسمان و زمین برکاتی خواهیم گشود».

امام محمد باقر علیه السلام می‌‌فرمایند: «با امر به معروف و نهی از منکر، کسب‌‌ها حلال و زمین‌‌ها آباد می‌‌شود»¹⁹.
در جای دیگر می‌‌فرمایند: «مقدار باران در هر سال یکسان است؛ ولی اگر مردم گناه کردند، خداوند مسیر باران را تغییر می‌‌دهد»²⁰. سپس ایشان برای هر گناهی آثاری را بیان کرده و در مورد اثر گناه ترک امر به معروف و نهی از منکر می‌‌فرمایند: «اگر امر به معروف و نهی از منکر ترک شود، اشرار بر مردم تسلط می‌‌یابند، به نحوی که فریادها بی‌‌اثر می‌‌شود»²¹.

ج ـ برکات اجتماعی امر به معروف و نهی از منکر

امام محمدباقر علیه السلام درباره‌‌ی امر به معروف و نهی از منکر فرمودند: «هرکس آن دو را یاری کند، خداوند به او عزت می‌‌دهد و هر کس خوارشان کند، خدا او را خوار می‌‌کند»²².

د ـ برکات سياسی امر به معروف ونهی از منکر

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: «پشتوانه‌‌ی مومنان و وسیله‌‌ی تحقیر کفّار، امر به معروف و نهی از منکر است. اگر امر به معروف و نهی از منکر نشود، به تدریج اشرار بر شما حاکم خواهند شد و کار به جایی خواهد رسید که خوبان شما هر چه فریاد زنند، پاسخی نشنوند»²³. در روایت دیگری می‌‌خوانیم: «اگر امر به معروف و نهی از منکر نکنید و پیرو اهل بیت پاک رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نباشید، خداوند اشرار را بر شما مسلط خواهد کرد و چنان در فشار قرار خواهید گرفت که هر چه خوبان شما دعا کنند، مستجاب نشود»²⁴.

همچنین رسیدن حق به حقدار، احقاق حق و برقراری نظام و ثبات، از دیگر آثار این دو فریضه‌‌ی مهم می‌‌باشد.

شیوه‌‌های صحیح امر به معروف و نهی از منکر

الف) روش برخورد مستقيم و غيرمستقيم:  

شیوه‌‌ی صحیح در امر به معروف و نهی از منکر قابل تصور در دو نوع است: یکی روش مستقیم و دیگری روش غیرمستقیم که غالباً روش غیرمستقیم کار سازتر است. روش مستقیم همان تبلیغ ظاهری به وسیله‌‌ی گفتار و امثال آن می‌‌باشد و روش غیرمستقیم آن است که عامل باید خود، عمل کننده به آنچه معتقد است، باشد. چنانچه در حدیث آمده است: «کُونُوا دُعَاة النَّاسَ بِغَیرِ اَلسِنَتِکُم»²⁵؛ یعنی: مردم را به غیر زبانتان به سوی حق دعوت کنید.

ب) روش شخصيت دادن و جلب اعتمادکردن:

چنانچه آمر و ناهی بتواند ابتدا به شخصیت افراد احترام گذارد و با ظرافت خاص، در جذب آنها مهارت خود را نشان دهد، مردم به سوی او جلب خواهند شد و به این واسطه می‌‌تواند در آنها تأثیر بگذارد. در همین رابطه حضرت امیر علیه السلام می‌‌فرمایند: «قُلُوبُ الرِّجالِ وَحشِیَةٌ فَمَن تَألَّفَهاَ اَقبَلَت عَلَیهِ»²⁶؛ یعنی: دل‌‌های مردم وحشی است، پس هرکس که آن قلوب را جذب کند، به او روی خواهند آورد.

ج) روش برخورد متناسب با ظرفيت مخاطب:

یعنی با هرکس به اندازه‌‌ی فهم و ادراک او سخن گفتن؛ نه کمتر و نه بیشتر. چنانچه رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلم نیز فرموده‌‌اند: «انّا مَعاشِرَ الانبیاء اُمرِنا اَن نُکَلِّمَ النَّاسَ عَلَی قَدرِ عُقُولِهِم»²⁷؛ یعنی: به ما انبیا امر شده است که با مردم به اندازه‌‌ی فهمشان سخن بگوییم.

د) روش توجه به ظرفیت‌‌های روانی:

وضعیت مخاطب و توجه به جهات عاطفی او، زمینه را برای پذیرش امر و نهی هموار می‌‌سازد؛ چنانچه امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: «اِنَّ لِلقُلُوبِ شَهوَةً وَ اِقبَالاً وَ اِدبَاراً فَاتُوهَا مِن قبلِ شَهوتِها و اِقبالها فاِنَّ القَلبَ اِذَا اُکرِه عَمِیَ»²⁸؛ یعنی: همانا قلوب، برای قبول نمودن نصیحت، روی آوردنی و پشت کردنی دارند، پس در مواقع پذیرش آنها را دریابید؛ زیرا اگر قلوب نسبت به چیزی اکراه داشته باشند، در آن مورد کور بوده و چیزی را نمی بینند.

هـ) روش برخورد مؤدبانه:

 سخن گفتن و نصیحت کردن چنان چه از دایره‌‌ی ادب و نزاکت خارج شود چه بسا اثرات سویی خواهد داشت. بنابراین راهنمایی مخاطب با شیوه‌‌ی بیان جنبه های عقلی یا حکمت و یادآوری جنبه های عاطفی یا موعظه و استفاده از شیوه های مناطره علمی گوناگون می‌‌تواند تأثیرات به سزایی داشته باشد.

هـ: روش بهره‌‌گيری از شيوه‌‌های زیربنايی:

قابل توجه است که در مبحث شیوه‌‌شناسی در مسأله‌‌ی نظارت عمومی جامعه در قالب امر به معروف و نهی از منکر، بهره‌‌مندی از شیوه‌‌های روبنایی و به ویژه زیربنایی، بسیار قابل توصیه است. در شیوه‌‌های روبنایی، کنترل ظاهر جامعه و امر به معروف و نهی از منکر زبانی مورد توجه قرار می‌‌گیرد؛ اما در شیوه‌‌های زیربنایی، توجه به ساختارهای اجتماعی جامعه مدنظر است. بنابراین برنامه‌‌ریزی فرهنگی از جهتی و برنامه‌‌ریزیهای اقتصادی از جهت دیگر می‌‌تواند زمینه‌‌های مناسبی را برای تحقق اهداف امر به معروف و نهی از منکر به وجود آورد. تربیت خانوادگی و تربیت صحیح فرزندان، رعایت معیارهای جاذبه و دافعه (جذب و دفع صحیح، عقلانی و مشروع) و کنترل غریزه‌‌ی جنسی با ازدواج از جمله‌‌ی موارد این برنامه‌‌هاست.

و) شيوه‌‌ی تشويق و اهدای جايزه:

در جذب مخاطبین نوجوان، به خصوص این شیوه بسیار کارگشا و سازنده است. به عنوان مثال به خاطره‌‌ای از زندگانی شهید بزرگوار مرحوم آیت الله سعیدی اشاره می‌‌کنیم:

گفته شده است که وی در پایگاه بسیج موسی بن جعفر علیه السلام، جوانان و نوجوانان را برای امر به معروف و نهی از منکر بسیج می‌‌کرد. برنامه‌‌ی او در این امر الهی به این صورت بود که هر نوجوان و جوان در طول روز و یا هفته، مواردی را که به امر به معروف و نهی از منکر می‌‌پرداخت، بر کاغذی می نوشت و به نزد مرحوم سعیدی می‌‌برد تا ضمن رهنمودهای لازم، گزارش کار خود را نیز تقدیم او نماید… آن بزرگوار در بسیاری از موارد ضمن تقدیر از این نوجوانان و جوانان، به آنان جایزه می‌‌داد و تکریم می‌‌نمود.

راه‌‌کارهای گسترش فرهنگِ امر به معروف و نهی از منکر

1- اعتلای سطح بينش اجتماعی:

آگاهی‌‌بخشی و بالا بردن سطح معرفت عمومی جامعه در خصوص اهمیت و اجرای این فریضه‌‌ی الهی، یکی از عوامل مؤثر در تحقق این دستور الهی بوده و از جایگاه والایی برخوردار است. چنانچه خداوند اجرای امر به معروف و نهی از منکر را از صفات مردان و زنان مؤمن و نیز موجب نزول رحمت خداوند و عین اطاعت حق می داند (توبه/71). نیز می‌‌فرماید: «مردم باید امر به معروف و نهی از منکر کنند… و آمرین به معروف و ناهیان از منکر سعادتمند و رستگارند (آل‌‌عمران/104).

2- ايجاد بسترهای اجتماعی مناسب برای الگوپذيری نسل جوان:

ارائه‌‌ی الگو و مسأله‌‌ی نقش‌‌پذیری از آنها یکی از مسایل مهم در تربیت انسان است؛ چنانچه قرآن کریم پیامبر اسلام را به عنوان الگویی خوب برای سعادت جامعه معرفی می‌‌نماید. معرفی الگوهای خوب و شایسته به جوانان، اثبات پوچی الگوهای نامناسب در حوزه‌‌ی اندیشه و رفتار اجتماعی، طرح الگوهای زنده در هدایت نسل جوان و ایجاد روحیه‌‌ی احساس مسؤولیت و توجه به معیارهای اخلاقی و معنوی جامعه می‌‌تواند نقش ارزنده‌‌ای در هدایت جامعه به سوی آرمان‌‌های مطلوب انسانی باشد.

3- رعايت موازين شرعی و اخلاقی در امر و نهی:

امام راحل در این خصوص می‌‌فرمایند: «باید ایران یک مملکت اسلامی و همه چیزش اسلامی باشد و روی موازین شرعی باید امر به معروف و نهی از منکر نمود…»²⁹ و «اشاعه‌‌ی فحشاء از بزرگترین گناهان کبیره است و هیچ‌‌کس حق ندارد هتک حرمت مسلمان و نقدی از ضوابط شرعیه نماید و فقط باید به وظیفه‌‌ی نهی از منکر به نحوی که در اسلام مقرر است عمل نمایند…»³⁰.

4- استفاده‌‌ی صحيح از ابزارها و کفيت‌‌بخشیِ نقش رسانه‌‌های تبليغی:

استفاده‌‌ی صحیح و کیفیت‌‌بخشی به نقش رسانه‌‌های ارتباطی و تبلیغی، خود از عوامل مهم در بهره‌‌گیری از این ابزارهای مؤثر است. بدیهی است که این گونه وسایل ارتباط جمعی باید به گونه‌‌ای عمل کنند که زمینه‌‌های تحریکِ تمایلات نفسانی در سطوح مختلف مردم بوجود نیاید و برای تحقق این مهم، لازم است که هر چه بیشتر رسانه‌‌های جمعی و ارتباطی تحت کنترل و ارزشیابی مستمر و نظارت نخگبانِ امور تربیتی و مذهبی قرار گیرند تا از ظرفیت‌‌های موجود این رسانه‌‌ها حداکثر بهره‌‌برداری به عمل آید.

5- شيوه‌‌شناسی و روش‌‌های تبليغی مؤثر:

طبیعی است که بهره‌‌گیری از شیوه‌‌های انسانی، الهی، مشروع و سازگار با اندیشه‌‌ی نابِ اسلامی می‌‌تواند تأثیر به سزایی در تحقق و گسترش فریضه‌‌ی الهی امر به معروف و نهی از منکر داشته باشد؛ چنان‌‌که توصیه‌‌ی پیامبر اکرم و سایر ائمه‌‌ی اطهار علیهم السلام نیز تأکید بر روش‌‌های اصولی بود، آنجا که «معاذبن جبل» را برای هدایت و دعوت مردم یمن گسیل می‌‌داشت، فرمودند: «ای معاذ! سهیل بگیر و سخت‌‌گیری مکن؛ بشارت بده و نفرت و بیزاری از اسلام ایجاد مکن»³¹. همه‌‌ی امامان شیعه به ویژه امام حسین علیه السلام نیز پیوسته از روش‌‌های مهم تبلیغ در اسلام که عبارت از: تبشیر و تبذیر و پرهیز از تنفیر است با بهترین شیوه بهره می‌‌گرفتند.

موانع ایجاد امر به معروف و نهي از منکر در جامعه

الف) موانع فرهنگی

1- نفوذ فرهنگ غربي:

فرهنگ غرب، ابتذال و فحشاء را به رسميت شناخته و انسانها را تشويق به بي‌‌بند و باري مي‌‌كند و چون اين امر با زرق و برق همراه است، توان فراگير شدن را در همه جاي دنيا داراست. اين در حالي است كه مباني دستورات اسلام كاملاً مغاير آنهاست. مرز فرد و جامعه در اسلام، مرز مادي نيست؛ بلكه مرزي معنوي است. يعني اگر كار كسي در جامعه باعث سقوط و گمراهي معنوي كسي شود، اين كار يعني از بين بردن حق معنوي افراد. اميرالمومنين مي‌‌فرمايند: «كُلُّكُم راعٍ و كُلُّكُم مَسئوُل عَن رَعيَتِه»³²؛ يعني: همه‌‌ی افراد جامعه مسؤول و نگهبان يكديگرند و بايد آينده و سعادت ديگران برايشان مهم باشد.
2– احساس ضعف و كمبود در برابر رخنه‌‌ی فرهنگ غرب:

فرهنگ غربي به علت زرق و برقش، افراد را به خود مجذوب كرده و چون سود فردي را ملاك خود قرار داده است، لذا خيلي‌‌ها زود از اين فرهنگ تأثير مي‌‌پذيرند و در مقابل اين فرهنگ از خود ضعف نشان مي‌‌دهند. آنها فكر مي‌‌كنند بايد خود را با آن منطبق كنند؛ بنابر اين امر به معروف و نهي از منكر نوعی فضولی و اضافی بودن در مقابل فرهنگ غربي محسوب مي‌‌شود. پس بايد به كناري گذاشته شود و كم‌‌كم شاهد تعطيل شدن اين امر هستيم.

 

ب) موانع روان‌‌شناسی- اجتماعي

1- ترس:

يكی از عوامل روان‌‌شناسي- اجتماعي كه مانع از انجام این فريضه‌‌ی بزرگ مي‌‌گردد، ترس است. افراد مي‌‌ترسند از اينكه بخواهند به كسي كه مرتكب منكري مي‌‌شود، تذكر دهند.

2- تنبلی و دسیسه‌‌های شيطان:

خیلی اوقات انسان می‌‌بیند که معصیتی انجام می‌‌گیرد و می‌‌داند به نفع جامعه نیست، اما تذکر نمی‌‌دهد و از انجام این وظیفه سر باز می‌‌زند، به این امید که شاید دیگری این کار را انجام دهد! امام خمینی فرموده‌‌اند: «ترک امر به معروف و نهی از منکر به سبب دسائس شیاطین جن و انس و کشیدن انسان به سمت و سوی عدم مراقبت از نفس خویش است».³³

3- دنیا طلبی:

رواج دنيا طلبی از ديگر موانع انجام فريضه امر به معروف و نهی از منکر است.

4- رو دربايستی:

رو دربایستی با خويشان و آشنايان عامل ديگری است که انسان را از انجام اين فريض باز می‌‌دارد. پیامبر فرمود: «اِنَّ الْمُصِيبَةَ اِذَا عَمِلَ بِهَا الْعَبْدُ سِرّاً لَمْ تُضِرَّ اِلَّا عَامِلَهَا وَ اِذَا عَمِلَ بِهَا عَلَانِيَةً وَ لَمْ يُعَيَّرْ عَلَيْهِ اَضَرَّتِ الْعَامَّة»³⁴؛ یعنی: اگر بنده‏اى در نهان بر گناهى دست آلايد، تنها به خودش زيان رساند و چون آشكارا گناهى از او سر زند و او را به خاطر آن گناه سرزنش نكنند، زيانش همه را فرا گيرد.

راه‌‌کارهای برطرف کردن موانع امر و نهی:

1- راهکارهای فرهنگی:

در این حوزه باید به مردم آگاهی بخشید؛ یعنی آنها را نسبت به وظیفه‌‌ی خطیری که دارند آشنا کرد و در صورت فراموشی این واجب، ضرورت و اهمیت آن را به مردم گوشزد کرد. برای این منظور باید از رسانه‌‌ها اعم از تلویزیون، سینما، رادیو، روزنامه، کتب و… مدد گرفت و بازنمایی این فریضه را در رسانه‌‌ها به اولویت تبدیل کرد. علاوه بر رسانه‌‌ها، مدارس و دانشگاهها را نیز باید با این امر آشنا کرد. در این میان، مدارس از اهمیت بیشتری برخوردارند؛ چرا که کودکان و نوجوانان کانون شکل‌‌گیری اندیشه‌‌ی جامعه هستند.

2-راه‌‌کارهای آموزشی:

شناساندن معروف‌‌ها و منکرات به کودکان و نوجوانان به نحوی که روح آنها فطرتاً به سمت خوبی‌‌ها میل کند و از بدی‌‌ها منزجر شود؛ این هم میسر نمی‌‌شود مگر با مأنوس کردن آنها با الگوهایی که خود با معروف‌‌ها انس دارند و از بدی‌‌ها دوری می‌‌جویند. در تکمیل این الگوها باید به سمتی رفت که پدر و مادرها با آموزش‌‌های کافی، خود الگوی فرزندانشان باشند؛ چرا که تأثیر اعمال آنها در فرزندانشان به دلیل تعامل بیشتر و نیز علقه و محبت ذاتی، بیشتر از اعمال دیگران است.

3- راه‌‌کارهای حمايتی:

در صورتی امر و نهی‌‌های مردم مؤثر است که رفتار حکومت و قانون حکومت، پشتوانه و حامی این امر و نهی باشد. مثلا ًوقتی یک انسان متدین، خانم بد حجابی را با لحنی مؤدبانه دعوت به حجاب کامل می‌‌کند، قانون نیز از عمل او حمایت کند.

ويژگي‌‌های آمر و ناهی (مديريت برخورد)

1- هماهنگی حرف و عمل فرد:

مردم بیش از حرف، به عمل انسان می‌‌نگرند و از رفتار او بیش از سخنش تأثیر می‌‌پذیرند. از این رو شخص آمر و ناهی باید خودش آراسته به خوبی‌‌ها و منزّه از بدی‌‌ها باشد تا تبلیغ و دعوتش مؤثر باشد. قرآن کریم می‌‌فرماید:
«اَ تَأمُرونَ النّاسَ بِالبِرِّ وَ تَنسَونَ اَنفُسَکُم» (بقره/44)؛ یعنی: آیا مردم را به نیکی دعوت می‌‌کنید ولی خودتان را فراموش می‌‌کنید؟!
بنابر این، دعوت عملی مؤثرتر از دعوت زبانی است و اگر کسی خودش نسبت به گفته‌‌هایش مقید و متعهد نباشد، بر دیگران نمی‌‌تواند تأثیر بگذارد. به علاوه خودِ این تعارض بین گفتار و رفتار، بسیار ناپسند است.آری؛ به قول سعدی شیراز:

«دوصد گفته چون نیم کردار نیست!»

2- برخورد شایسته و با روی باز:

داشتن «حسن خلق» و چهره‌‌ی گشاده و بشاش، عامل جذب دیگران است؛ از این رو، برخورداری از ملایمت و برخورد جاذب و نرم و پرهیز از قیافه گرفتن و عبوس و اخمو بودن، می‌‌تواند در موفقیت شخص مؤثر باشد.

3- گفتار نرم:

شیوه‌‌ی ملایمت و نرمی در سخن گفتن و پرهیز از تندی و عصبانیت و پرخاشگری، صفت شایسته‌‌ی دیگری است؛ حتی خداوند، وقتی موسی و هارون علیهما السلام را برای دعوت فرعون به خدا پرستی می‌‌فرستد، به آن دو توصیه می‌‌فرماید که: با فرعون، با نرمی و گفتار نرم و ملایم سخن بگویید! «فَقولا لَهُ قَولاً لَیِّناً» (طه/44)

4- حوصله و بردباری:

موفقیت در این دعوت، نیاز به تحمل و حوصله دارد؛ با کم‌‌طاقتی و زود خسته شدن و کم‌‌ظرفیتی، کاری از پیش نمی‌‌رود. به تعبیر قرآن، «شرح صدر» و «سعه‌‌ی صدر» لازم است.

5- کار برای خدا:

از آنجا که امر به معروف و نهی از منکر، از فروع دین و از عبادات است، انسان باید به خاطر خدا اقدام به آن کند و توقع پاداش هم از خدا داشته باشد. انجام این وظیفه، نباید به انگیزه‌‌های مادی و منافع آمیخته شود. هدف باید خدا باشد، نه خودنمایی و کسب وجهه و موقعیت. در این صورت، انسان از کار هم خسته نمی‌‌شود و از کار شکنی‌‌ها هم ناامید نمی‌‌گردد.

6- شکيبايی:

هیچ کار مهمی بی‌‌زحمت و مشقت نیست. در راه انجام این وظیفه‌‌ی الهی هم انسان باید بر سختی‌‌ها، ناملایمات، بی‌‌مهری‌‌ها و خصومت‌‌ها، تحمل و استقامت داشته باشد و به خاطر مشکلات کار و راه، دست از هدف برندارد.

7- آشنايی با «معروف» و «منکر»:

آشنایی با احکام الهی و معارف دین و محتوای قرآن، برای آمر و ناهی ضروری است. حضرت امام (ره) در این باره فرموده است: «کسی که امر به معروف و نهی از منکر می‌‌کند، باید مواظب باشد که:

1- در راه آن مرتکب گناهی مانند دروغ، توهین و تحقیر نشود.

2- مانند طببیی مهربان و پدری رئوف باشد.

3-  از خودخواهی و خودستایی بپرهیزد.

4-  قصدش تنها برای رضای خدا باشد.

5- خود را منزّه از گناه و برتر از گناه‌‌کار نبیند.

6- چه بسا که گناه‌‌کار داری صفات و اعمال نیکی بوده و نزد خدا محبوب‌‌تر باشد.

7- چنانچه بداند و یا احتمال دهد که امر به معروف و نهی از منکر با تکرار مؤثر است، تکرار واجب می‌‌شود.»³⁵

پی‌‌نوشت:
* به دلیل کثرت پی‌‌نوشت‌‌ها، از ذکر آن خودداری نموده‌‌ایم؛ اما منابع در دفتر تحریریه موجود و قابل دست‌‌یابی برای علاقه‌‌مندان می‌‌باشد.