ويژگیهای تربيت حماسي در آیینهی روايات
اسلام، تاكيد فراواني بر تربيت صحيح و لزوم توجه به آن دارد. در روايات نقل شده از پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و ائمهي معصومين عليهم السلام موارد متعددي از اين سفارش ها قابل مشاهده است. حضرت علي بن الحسين عليه السلام در ضمن توضيح حقوق فرزند، به پدر دستور ميدهد: با فرزندت آن چنان رفتار كن كه اثر نيكوي تربيت تو مايهي زيبايي و جمال اجتماعي او شود، او را چنان پرورش ده كه بتواند در شئون مختلف دنياي خود، با عزت و آبرومندي زندگي كند و مايهي زيبايي و جمال تو باشد.1
حضرت علي عليه السلام ميفرمود:
خير ما ورّث الآباء الابناء الادب2
بهترين ارثي كه پدران ميتوانند به فرزندان خويش بدهند، ادب و تربيت صحيح است.
از آنجا كه تربيت حماسي مفهومي جديد و برگرفته از شاخصههاي تربيت اسلامي است، تنها از طريق آيات و روايات قابل دستيابي ميباشد. با توجه به گستردگي اين مفهوم، نميتوان در اين مجال به تمامي شاخصههاي آن پرداخت؛ بنابراين تنها به چند شاخصه از اين نوع فرهنگ و تربيت، و نمونههايي از بازتاب آن در روايات و زندگاني ائمهي معصومين عليهم السلام خواهيم پرداخت.
نشاط و دوري از خمودگي و نااميدي
تربيت حماسي آن گونه كه از نگاه به زندگي پيامبر گرامي اسلام و جانشينان او به دست ميآيد، تربيتي اسلامي و انسانساز است كه از فرد، شخصيتي فعال، تأثير گذار و رو به تعالي و پيشرفت ساخته و او را از خمودگي، سكون و بيتفاوتي دور نگه ميدارد. بسياري از دستورات اسلامي را نيز ميتوان در همين راستا ارزيابي كرد. آنجا كه سخن از دعوت به ورزش و فعاليتهاي بدني است، اسلام تيراندازي و شنا را توصيه ميكند، همان گونه که رسول اکرم صلّي اللَّه عليه و آله ميفرمايد:
علّموا ابنائكم الرَّمي و السّباحه3
به فرزندان خود تيراندازي و شنا بياموزيد.
و همچنين حضرت به اسب دواني نيز ترغيب مينمايند. فعاليتهايي كه علاوه بر ايجاد شادابي و تقويت جسم و روح، مهارتهاي دفاع و جنگآوري را نيز براي شخص به ارمغان ميآورد.
از همين منظر است كه ائمهي معصومين عليهم السلام مسلمان را مكرراً به تلاش و كوشش دعوت كرده و آنان را از نااميدي و سستي برحذر ميدارند.
آگاهي و بصيرت
آگاهي نسبت به مسائل زمان از جمله راهكارهاي مؤثردر تربيت حماسي از منظر ائمهي معصومين عليهم السلام است. از همين رو است كه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام زماني که تصميم به تربيت فرزند ارشد خود امام حسن عليه السلام ميگيرند، در كنار آشنا نمودن ايشان با كتاب آسماني و مباني ديني، او را با مسائل روز اجتماعي نيز آشنا ميكنند و در نامهي خود به وي اين گونه مينويسند: در آغاز تربيت، تصميم گرفتم تا كتاب خداي توانا و بزرگ را همراه با تفسير آيات، به تو بياموزم، و شريعت اسلام و احكام آن، از حلال و حرام را به تو تعليم داده و به چيز ديگري نپردازم.
اما از آن ترسيدم كه مبادا رأي و هوايي كه مردم را دچار اختلاف كرد، و كار را بر آنان شبهه ناك ساخت، به تو نيز هجوم آورد، گر چه آگاه كردن تو نسبت به اين امور را خوش نداشتم، اما آگاه شدن و استوار ماندنت را ترجيح دادم، تا تسليم هلاكتهاي اجتماعي نگردي، و اميدوارم خداوند تو را در رستگاري پيروز گردانده و به راه راست هدايت فرمايد.4
بدين ترتيب حضرت علي عليه السلام آشنا نمودن متربي با مسايل روز و شبهات را يكي از مواردي ميدانند كه بايد در مسير تربيت مورد توجه قرار گيرد. علم، آگاهي و توانايي برخورد با موانع و مشكلات از شاخصههاي تربيت مورد نظر ائمه معصومين عليهم السلام است.
غيرت ديني و عدم سكوت در برابر بدي ها
زندگي ائمهي معصومين عليهم السلام نيز سرشار از صحنههاي غيرت ،جوانمردي و بزرگواري است. كه با دقت در آنها ميتوان شاخصههاي تربيت حماسي را يافت. بيتفاوت نبودن در برابر زير پا گذاشتن حدود الهي از جمله مواردي است كه ميتوان آن را در زندگي معصومين عليهم السلام مشاهده كرد. امام علي عليه السلام در اين باره ميفرمايد: رسول خدا صلي الله عليه و آله از ستمي كه به خود او ميشد، انتقام نميگرفت مگر آنكه حريم الهي هتك ميشد، كه در آن صورت خشم ميگرفت و غضبش براي خدا بود.5 داشتن غيرت ديني و بيتفاوت نبودن نسبت به هتك حريم الهي را ميتوان يكي از مهمترين شاخصههاي تربيت حماسي دانست. فريضهي امر به معروف و نهي از منكر، كه در اسلام بسيار مورد تأكيد قرار گرفته، جلوهاي از همين شاخصه است. از ابيعبداللَّه عليه السلام روايت شده كه، پيامبر اكرم صلّي اللَّه عليه و آله فرمودند: «خداوند، مؤمن ناتواني را كه ديني ندارد، دشمن ميدارد». به حضور مباركش عرض شد: «كدامين مؤمن است كه دين ندارد؟» فرمود: «كسي كه از منكر نهي نميكند».6
حضرت امير المومنين عليه السلام فرمودند:
لعمري ما علي من قتال من خالف الحق و خابط الغي من ادهان و لا ايهان7
به جان خود سوگند كه در نبرد با كسي كه مخالفت حق كند و راه گمراهي پيش گيرد نه مداهنه ميكنم و نه سستي.
اين همان روحيهي ايستادگي در برابر ناحق است كه از جمله مهمترين شاخصههاي تربيت حماسي به شمار ميرود.
حقيقتجويي
حقيقتجويي از ديگر مؤلفههاي تربيت انسان ساز مكتب اسلام است. مسلمان مكتبي نميتواند چشم بر زشتيها ببندد و تنها به واسطهي اينكه امري ناپسند، به حزب و گروه او تعلق دارد، آن را بپذيرد. پذيرفتن حق و دعوت به حقيقتجويي يكي ديگر از نقاط مشترك همهي انبيا و ائمه عليهم السلام ميباشد.
رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمود:
مؤمن هر چه انفاق كند، نزد خداوند از حق گويي در حال رضا و خشم محبوبتر نيست.8
و امام صادق عليه السّلام فرمود:
از حقيقت ايمان آن است كه حق را اظهار كني اگر چه به زيانت باشد، و از باطل دست بازداري، اگر چه به سودت باشد، و از گفتن تجاوز نكني و زبانت از علمت تجاوز نكند.9
امير المؤمنين عليه السلام نيز در اين باره چنين توصيه كردهاند:
اي مردم! در طريقهي هدايت به علت اينكه طرفداران حق كم ميباشند، ترسي به خود راه ندهيد، مردم در كنار سفرهاي قرار گرفتهاند كه سيري آن كوتاه و گرسنگي آن طولاني ميباشد.
و در ادامه مطالب گهربارشان، به اين نکته نيز اشاره داشتند که:
اي مردم! هر كس راه درست را بگيرد، به آب ميرسد و هر كس بيراهه رود، در بيابانها سرگردان ميگردد.10
آري! ايستادگي بر موضع باطل، هيچ نسبتي با تربيت حماسي ندارد و سلحشوري به معناي رايج آن، هيچگاه به معناي پايداري بر موضع باطل و ادامهي آن نميباشد، بلكه گاهي اين عقبنشيني و تغيير مسير است كه حماسه ميسازد، خاصه آنجا كه مسير طي شده، مسيري ناصحيح بوده باشد. حر بن يزيد رياحي، نمونهي روشني از اين حماسهسازي است كه داستان زيباي عقبنشيني او، وقتي که حق را شناخت، همواره با بزرگي نقل ميشود. حر وقتي اباعبدالله الحسين عليه السلام را در موضع حق يافت و باطل بودن طرفي كه فرماندهياش را بر عهده داشت، بر او كاملاً روشن شد و از مسير طي شده بازگشت و سرافرازانه پوزش طلبيد و نيز در ركاب امام زمان خود حماسهاي به ياد ماندني آفريد.
در اينجا تنها به جملهاي از امام علي عليه السلام اكتفا ميكنيم كه فرمودند:
إنّ دين اللَّه لا يعرف بالرّجال، بل بآية الحقّ، فاعرف الحقّ تعرف أهله يا حارث! إنّ الحقّ أحسن الحديث، و الصادع به مجاهد
همانا که دين خدا به مردان شناخته نميشود؛ بلکه به نشانهي حق شناخته ميشود. پس حق را بشناس تا اهل آن را بشناسي. اي حارث! حق نيكوترين سخن است، و هر كس آن را آشكارا بگويد، مجاهد است.11
عملگرايي و دوري از شعارزدگي
براي يافتن تربيت حماسي بايد عملگرا بود و در دام شعارزدگي نيفتاد. برخي به دعوت ديگران به كار خير، عادت كردهاند اما خود از آن بهرهاي نبردهاند و تلاشي در اين زمينه نداشتهاند. خداوند اين گونه عملكردي را نميپذيرد و آن را مورد نكوهش قرار ميدهد:
يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ* كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُون12
اي كساني كه ايمان آوردهايد! چرا سخني ميگوييد كه عمل نميكنيد؟!* نزد خدا بسيار موجب خشم است كه سخني بگوييد كه به آن عمل نميكنيد!
و اين سيره و روش، به صورت مكرر مورد تأكيد ائمه معصومين عليهم السلام نيز قرار گرفته است.
امير المؤمنين عليه السلام ميفرمايد:
ايها الناس، اني و الله ما احثكم علي طاعه الا و اسبقكم اليها و لا انهاكم عن معصيه الا و اتناهي قبلكم عنها
اي مردم! به خدا سوگند! من هرگز شما را به هيچ طاعتي فرا نميخوانم، مگر آنكه خود در عمل به آن بر شما پيشي بجويم و از هيچ گناهي شما را بازنداشته و نهي نميكنم، مگر آنكه پيش از شما، خود را از عمل به آن باز بدارم.13
توكل
از ديگر شاخصههايي كه با بررسي ماهيت تربيت حماسي و علايم و نشانههاي آنها ميتوان يافت، «توكل به خداوند» است. تواناييها، قدرت برنامهريزي و استعداد انسان هر مقدار كه گسترده و عظيم باشد، باز هم در برابر قدرت و عظمت پروردگار كوچك و حقير است.
تربيت حماسي، به ما ميآموزد كه در همهي احوال و در همهي كارها بايد به خداوند توكل کرده و به داشتههاي خود دلخوشي نكرد و در اين راه غفلت نورزيد.
امام حسين عليه السلام در دعاي عرفه بر اين مطلب تاكيد كرده و ميفرمايند:
الهي انا الفقير في غناي فكيف لا اكون فقيرا في فقري؟
خداواندا! اگر در عين بينيازي بوده باشم باز مستمندم، پس چگونه در حالي كه سرتاپا احتياجم فقير نباشم.
امام صادق عليه السّلام فرمودند:
خداوند تبارك و تعالي به حضرت داود عليه السّلام وحي كرد كه: هر يك از بندگانم با يأس از مخلوقاتم به من پناهنده شود، من از نيّتش اين را ميفهمم؛ و سپس اگر همهي آسمانها و زمين و هر آنچه كه در آنها هست براي او توطئه كنند، من راه چارهاي براي نجات او از دست آنها فراهم خواهم كرد.14
اين گونه است كه براي انجام كارهاي بزرگ، علاوه بر به كار بردن تمامي نيرو، توان و برنامهريزيهاي مادي، توكل را نبايد فراموش كرد و از ياري و قدرت الهي نيز نبايد غافل بود، چه بسيار امور و افراد بزرگي كه به واسطهي همين عدم توكل به سرانجام نيك نرسيده و حاصلي در بر نداشتهاند.
با مروري گذرا بر آنچه گذشت، روشن ميگردد كه تربيت حماسي، نمايي از تربيت انسانساز مكتب اسلامي است؛ اين نوع تربيت، در وراي خود، انساني را با نشاط، حقيقتجو، بصير، متوکل، آگاه، دقيق و غيرتمند در برخورد با هتك قوانين الهي بر جاي ميگذارد.
پینوشتها:
- تحف العقول، ص263.
- غررالحکم، ص393.
- جعفريات، ص98.
- نهج البلاغه، نامه 31.
- سنن نبي، ص45.
- پيام پيامبر، ترجمهي فارسي، ص349.
- نهج البلاغه، خطبه 24.
- خصال، ج1، ص70.
- بحار الانوار، ج1، ص594.
- بحار الانوار، ج1، ص595.
- الحياة با ترجمه احمد آرام، ج1، ص250.
- سوره صف، آيات 2و 3.
- نهج البلاغه، خطبه173.
- مشکاة الانوار، ترجمهي هوشمند و محمدي، متن، ص19.
