تربیت عبادی دانشآموزان دبیرستانی
مقدمه
تربیت از مهمترین دغدغه های جوامع بشری و اندیشمندان در طول تاریخ بوده است. این کلمه از «ربو» گرفته شده و به معنای رشد دادن، پروراندن و شکلدادن است.(1) انسان بر اساس فطرت الهی، استعدادهای فراوان دارد که با تربیت عبادی جهت پیدا میکند. تربيت در واقع، هنر تغيير رفتار انسان است. تربيت، برانگيختن استعدادها و قواى گوناگون انسان و پرورش آنها است كه اگر با تلاش و كوشش متربى توأم باشد، انسان را به كمال نسبى خويش میرساند.
عبادت از «عبد» مشتق شده است و به معنای اطاعت خاضعانه است.(2) بنابراین هر نوع اطاعت و پیروی کردنی، عبادت نیست؛ بلکه تنها اطاعت و پیروی همراه با خضوع و تسلیم عبادت است. بر این اساس، هر کاری که به قصد اطاعت و پیروی خاضعانه از دستورهای خداوند انجام شود، عبادت است. اگر کسی به انگیزۀ کسب رضای الهی و انجام دستور خداوند به تحصیل علم بپردازد، کار کند، غذا بخورد، مسافرت کند یا هر کار خوبی دیگری انجام دهد، همۀ آنها عبادت هستند؛ زیرا اطاعت و پیروی از خداوند محسوب میشوند.
اما عبادت در معنای دیگری نیز به کار میرود. عبادت در این معنا به هر نوع کاری که به قصد اطاعت و پیروی از خدا انجام شود، اطلاق نمیشود؛ بلکه تنها به کارهایی گفته میشود که به خودی خود بیانگر عبودیت و بندگی هستند.
بدین ترتیب عبادت، طیف وسیعی از اعمال و رفتار را شامل میشود؛ از خوردن و آشامیدن گرفته تا نماز و دعا و ذکر. هر کدام از این اعمال اگر به قصد اطاعت از خداوند انجام شوند، عبادت هستند. از این رو در روایات، خواب مؤمن را عبادت دانستهاند.(3)
انسان در طول زندگى، مراحلى را از رشد مىپيمايد و به تناسب هر مرحله و ويژگىهاى آن، تربيت خاصى را مىطلبد. روانشناسان، كارشناسان تعليم و تربيت، دانشمندان علوم اجتماعى و فيزيولوژيستها، با نگرشهاى متفاوت به تقسيمِ دوران رشد و تكامل انسان از كودكى تا كهولت پرداختهاند. آنان برای تمام دورههای زندگی، برنامهای مجزا طراحی کردهاند. در این راستا، مرحلۀ دبيرستانى (دورۀ اول) از 12 تا 15 سالگى را «آغاز نوجوانى» و مرحلۀ دبيرستانى (دورۀ دوم) از 15 تا 18 سالگى را «دورۀ نوجوانانی» مینامند.
در آموزههاى اسلامى نيز، مراحل رشد و تربيت انسان در ابعاد مختلف جسمانى و روحانى مورد توجه قرار گرفته است. در هر یک از مرحلههای رشد، خصلتهاى طبيعى و غريزى نوجوان دبیرستانی، در رشد و هدايت استعدادهاى متعالى و گرايشهاى معنوى، قابل توجه بوده و برای تربیت آنها نیاز به شيوۀ متناسب و هماهنگ در تربيت عبادی آنان است.
مراحل تربيت
در مراحل ياد شده و براى شكلگيرى شخصيت تكامل يافتۀ نوجوان، اسلام رهنمودهاى گستردهاى دارد. دورۀ نوجوانانی را در دو مرحلۀ «اطاعت» و «وزارت» تقسیم میکند.
دانشآموزان دبیرستانی در مرحلۀ اطاعت (هفت سال دوم زندگی: هفت تا چهارده سالگى) آغاز نوجوانی بوده و به علت درك ناتوانايىهاى جسمى و روانى خويش، در مقابل بزرگترها به ويژه والدين خود، روحيۀ تسليمگونه و اطاعتپذيرى دارند. علاوه بر اين، دوست دارند از انسانهای بزرگ و موفق، تقليد كنند و در پيروى از ديگران احساس لذّت مىكنند. از ابتداى اين دوره، آموزش مسایل عبادی به طور جدى نيز شروع مىشود. در اين دوران، برخلاف مرحلۀ قبل سنّیشان، نبايد او را كاملاً آزاد گذاشت؛ بلكه بايد تمام اوقات، تحت مراقبت منظم، برنامهريزى شده و دقيق قرار گيرد تا مسئلۀ آموزش و تربيت عبادی او به خوبى پيش رود.
اگر كودك در هفتسال اول در شرايط مساعدى رشد كرده باشد، براى هفت سال دوم كه دورۀ اطاعت و فرمانبردارى و كسب تجربيّاتِ مفيد است، آمادگى كافى خواهد داشت. از اين رو، در اين مرحله -كه دورۀ آموزشهاى عمومی عبادی نيز مىباشد- بايد او را در جهت دعاها و نمازهای فردى، اجتماعى، نظم و انضباط، عادتهاى پسنديدۀ عبادی، صفات و سجاياى اخلاقى و فراگرفتن فنون و مهارتهاى مختلف، مورد تربيت و آموزش قرار داد؛ زيرا رشد عبادی او بالا رفته و ظهور استعدادهای عبادتی در جمع و تنهایی، برایش اهمیت دارد و گرايش به زندگى اجتماعى پیدا کردهاست. علاقه شديدش به درك مجهولات دینی و بسيارى اوصاف ديگر -كه به تدريج در اين مرحله بروز مىكند- فرصت بسيار مناسبى را براى ساختن شخصيت عبادی، اخلاقى و انسانى نوجوان فراهم میآورد. مربی بايد با فراهم كردن مقدمات، بسترها و امكانات لازم نسبت به سازندگى متربی خود در اين مرحله، از هيچ كوششى دريغ نورزند. چنانچه نوجوان در مرحلۀ اطاعت تحت تربيت صحيح عبادی قرار گيرند، به صفات فردی مؤمنانۀ زير آراسته خواهند شد.
- اُنس به خدا و عادت به ذكر نام خدا در شروع كارها،
- انجام عبادتهايى از قبيل نماز، روزه و عبادات جمعی در مساجد و مشاهد مشرفه،
- فراگيرى قرآن و تلاوت آن،
- آشنايى با احكام اسلامى از قبيل احكام طهارت، تطهير و نظافت و انجام آنها به طرز صحيح،
- رعايت ادب و احترام به بزرگترها و ابراز محبت به كوچكترها،
- فراگیری فضایل اخلاقی و متخلق شدن به آن،
- پرهیز از رذایل اخلاقی،
و… .
مرحلۀ دبيرستانى (دورۀ دوم) از 15 تا 18 سالگى، دورۀ نوجوانانی شروع میشود. امام صادق(ع) هفت سال سوّم زندگى را مرحلۀ وزارت ناميده است.(4) بيشتر روانشناسان بر اين باورند كه دوران نوجوانى از 11 يا 12 سالگى آغاز و در سالهاى 17 يا 18سالگى پايان مىيابد. مىتوان گفت كه قسمت اعظم مرحلۀ وزارت، سنين نوجوانى را دربرگرفته و سرانجام به سنين جوانى (دورۀ زندگى استقلالى) منتهى مىگردد.
مربى شايسته كسى است که دوران نوجوانى را شناخته و از وضع عقل، عواطف و احساسات نوجوانان و پايههاى تربيتى و عبادی آنان آگاه باشد تا بتواند برنامه هاى خويش را به موقع اجرا بگذارد. در اين دوره، رشد جسمانى، عقلانى، عاطفى و عبادی تكامل مىيابد. ناموزونى بين احساسات و عقل، بزرگترين مشكل را براى نوجوانان در پى دارد. در اين دوره كه دورۀ تشخصطلبى نوجوان است و به شدت ميل به استقلال دارد و تمايلات در اين دوره بيشتر است، وظيفۀ مربى است كه به اين تمايلات او اعتدال بخشد. مربی باید برای تربیت عبادی نوجوان دبیرستانی به این نکات توجه کند:
- مربی باید بداند تربیت عبادی، فرآیندی منظم، زمانبر و نیازمند استمرار است. نمیتوان و نباید انتظار داشت یک شبه شخصی علاقهمند به عبادت بشود.
- مربی باید در تربیت عبادی، ترتیب و اهم و مهم را رعایت کند. او نباید انجام مستحبات متربی را فدای واجبات کند.
- مربی برنامهای که بر اساس آن به تربیت عبادی میپردازد، نباید تک بعدی باشد؛ بلکه باید به مقتضای جامعیت عبادی، جامع و شامل همه ابعاد باشد.
- مربی باید برای نوجوان، فرصتهای مناسب فراهم آورده و فضاهایی ایجاد کند که شخصاً لذت عبودیت، مناجات با حضرت حق، تلاش خستگیناپذیر در راه خدا، ایثار و از خود گذشتگی و… را بچشد.
- لازم است مربی بداند دلی که دچار ترس، ناامیدی و بیاعتمادی است، معرفت نمیپذیرد. به همین خاطر تلاش کند تا این حالات، کم کم جای خود را به انس با خدا، آرامش، امید در زندگی و اعتماد بدهد.
- مربی باید نوجوان را به نماز، توجه به گناه و آثار گناه در زندگی، توجه خاص به قرآن و اهلبیت(ع)، احساس مسئولیت در قبال دین و دیگران، ایثارگر، فداکار و صبور در برابر مشکلات، ایمان به غیب و داشتن روحیۀ تعبد، آشنا با حیات در دنیا و آخرت (یاد مرگ)، ترغیب کند و با برنامهریزی هر روز نوجوان، به محاسبه نفس و مراقبه از عمل او بکوشد.
پینوشتها:
(1) التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج4، ص39.
(2) العین، ج2، ص48.
(3) الكافي، ج4، ص252.
(4) همان، ج11، ص442.
